**TÜRK TARİHÇİLİĞİNİN ABİDE ŞAHSİYETİ: ORD. PROF. İSMAİL HAKKI UZUNÇARŞILI VE OSMANLI TARİHÇİLİĞİNE KATKILARI - Yunus Buğra YILMAZ**
Cumhuriyet dönemi Türk tarihçiliğinin kurucu isimlerinden Ord. Prof. İsmail Hakkı Uzunçarşılı, Osmanlı devleti ve medeniyeti tarihini metodolojik, arşiv tabanlı ve kurumsal açıdan ilk kez sistemli bir şekilde ele alan akademisyenlerin başında gelir. Bu makalede Uzunçarşılı’nın biyografik arka planı, tarihçilik metodu, Osmanlı teşkilat tarihine dair çığır açan eserleri ve Cumhuriyet dönemi Türk historiografisindeki özgün konumu akademik bir yaklaşımla incelenmektedir.
TÜRK HİSTORİYOGRAFİSİNİN ABİDE ŞAHSİYETİ: ORD. PROF. İSMAİL HAKKI UZUNÇARŞILI VE OSMANLI TARİHÇİLİĞİNE KATKILARI
Yunus Buğra YILMAZ
Özet
Cumhuriyet dönemi Türk tarihçiliğinin kurucu isimlerinden Ord. Prof. İsmail Hakkı Uzunçarşılı, Osmanlı devleti ve medeniyeti tarihini metodolojik, arşiv tabanlı ve kurumsal açıdan ilk kez sistemli bir şekilde ele alan akademisyenlerin başında gelir. Bu makalede Uzunçarşılı’nın biyografik arka planı, tarihçilik metodu, Osmanlı teşkilat tarihine dair çığır açan eserleri ve Cumhuriyet dönemi Türk historiografisindeki özgün konumu akademik bir yaklaşımla incelenmektedir.
1. Giriş ve Biyografik Arka Plan
İsmail Hakkı Uzunçarşılı (1888-1977), Osmanlı Devleti'nin son döneminde İstanbul’da dünyaya gelmiş, II. Meşrutiyet atmosferinde yetişerek eğitimini Darülfünun Edebiyat Şubesi’nde tamamlamıştır. İlk olarak Kütahya ve Balıkesir liselerinde tarih öğretmenliği yapan Uzunçarşılı, yerel tarih araştırmalarına bu yıllarda başlamış; Kütahya ve Balıkesir şehir tarihlerine dair kaleme aldığı ilk çalışmalarıyla arşiv belgesi kullanımının önemini kavramıştır.
1927-1950 yılları arasında Balıkesir Milletvekili olarak Türkiye Büyük Millet Meclisi’nde görev yapan Uzunçarşılı, bir yandan siyasi hayatını sürdürürken diğer yandan Türk Tarih Kurumu’nun (TTK) kurucu üyeleri arasında yer almış ve bilimsel üretimini aralıksız sürdürmüştür. İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Tarih Bölümü’nde uzun yıllar ders veren müellif, Ordinaryüs Profesör unvanını almıştır.
2. Tarihçilik Metodu ve Kaynak Kullanımı
Uzunçarşılı’dan önce Osmanlı tarihi alanında yazılan eserler, büyük oranda Batı kaynaklı aktarımlara veya kroniklerin (vekayiname) edebi derlemelerine dayanmaktaydı. Uzunçarşılı ise Türk tarihçiliğinde "Arşiv tabanlı araştırma" (Archival Research) ekolünü kuran isimlerin başında gelir.
Onun metodolojisini belirleyen temel ilkeler şunlardır:
• Doğrudan Belgeye Dayalı Araştırma: Başbakanlık Osmanlı Arşivi ve Topkapı Sarayı Müzesi Arşivi başta olmak üzere yüz binlerce orijinal vakfiye, ferman, berat ve defteri incelemiştir.
• Metin Tenkidi ve Karşılaştırmalı Analiz: Yalnızca tek bir kroniğe bağlı kalmamış, vakayinameleri arşiv vesikalarıyla karşılaştırarak olgusal doğrulamaya tabi tutmuştur.
• Kurumsal ve Sosyal Tarih Vurgusu: Sadece siyasi ve askeri zaferleri değil; devlet mekanizmasını, ilmiye sınıfını, saray teşkilatını ve bürokrasiyi tarih disiplininin merkezine yerleştirmiştir.
3. Temel Eserleri ve Anıtsal Çalışmaları
Uzunçarşılı’nın külliyatı iki ana eksende toplanabilir: Anadolu Beylikleri ve Osmanlı Siyasi Tarihi ile Osmanlı Teşkilat Tarihi.
A. Osmanlı Teşkilat Tarihi Serisi
Uzunçarşılı’nın bilim dünyasına bıraktığı en büyük miras, Osmanlı Devleti’nin kurumsal yapısını detaylandıran monografik eserleridir:
1. Osmanlı Devletinin Saray Teşkilatı
2. Osmanlı Devletinin Kapukulu Ocakları (2 Cilt)
3. Osmanlı Devletinin İlmiye Teşkilatı
4. Osmanlı Devletinin Merkez ve Bahriye Teşkilatı
Bu eserler, devasa bir bürokratik mekanizma olan Osmanlı yapısını hiyerarşik, hukuki ve işlevsel boyutlarıyla gün yüzüne çıkarmıştır.
B. Siyasi Tarih ve Anadolu Beylikleri
• Anadolu Hükümetleri ve Akkoyunlu, Karakoyunlu Devletleri / Anadolu Beylikleri: Selçuklu sonrası Anadolu'daki siyasi parçalanmayı ve beyliklerin idari yapılarını belgeleyerek Osmanlı’nın kuruluş zeminini aydınlatmıştır.
• Osmanlı Tarihi (TTK Yayınları): Büyük boy 6 ciltten oluşan bu anıtsal çalışma, kuruluş döneminden 18. yüzyıl sonlarına (Karlofça sonrasından Kabakçı Mustafa İsyanı'na) kadar olan dönemi analitik ve belgesel bir üslupla ele almaktadır.
4. Sonuç ve Türk Historiografisindeki Yeri
Ord. Prof. İsmail Hakkı Uzunçarşılı, Osmanlı Tarihi’ni destansı/romantik bir üsluptan çıkarıp modern sosyal bilim standartlarına oturtan "Pozitivist-Arşivci" ekolün öncüsüdür. Halil İnalcık, Ömer Lütfi Barkan ve M. Fuad Köprülü gibi dünyaca tanınan tarihçilerimizin yetiştiği zemin, Uzunçarşılı’nın inşa ettiği bu belgeci ve kurumsal tarih temeli üzerine yükselmiştir. 1977 yılındaki vefatına kadar durmaksızın üreten Uzunçarşılı, bıraktığı yüzlerce makale ve onlarca kaynak kitapla günümüzde de Osmanlı araştırmalarının ilk başvuru kaynağı olmaya devam etmektedir.
Dipnotlar (KAYNAKÇA)
1. Aydın, M. Akif. "Uzunçarşılı, İsmail Hakkı", TDV İslâm Ansiklopedisi, Cilt 42, İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2012, ss. 263-265.
2. İnalcık, Halil. "İsmail Hakkı Uzunçarşılı ve Osmanlı Tarihçiliği", Belleten, Cilt XLII, Sayı 165, Ankara: Türk Tarih Kurumu, 1978, ss. 73-89.
3. Kütükoğlu, Mübahat S. "İsmail Hakkı Uzunçarşılı’nın Arşiv Çalışmaları ve Türk Tarihine Katkıları", Tarih Dergisi, Sayı 32, İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi, 1979.
4. Uzunçarşılı, İsmail Hakkı. Osmanlı Devletinin Merkez ve Bahriye Teşkilatı, Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 1988 (4. Baskı).
5. Uzunçarşılı, İsmail Hakkı. Osmanlı Tarihi, Cilt I-IV, Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 1998.
