ORDİNARYÜS PROFESÖR DR. FAHRETTİN KERİM GÖKAY: TIP, BÜROKRASİ VE SİYASET ÜÇGENİNDE BİR CUMHURİYET AYDINI Yunus Buğra YILMAZ

ORDİNARYÜS PROFESÖR DR. FAHRETTİN KERİM GÖKAY: TIP, BÜROKRASİ VE SİYASET ÜÇGENİNDE BİR CUMHURİYET AYDINI
Yunus Buğra YILMAZ
Fahrettin Kerim Gökay (1900-1985), Erken Cumhuriyet Dönemi’nden itibaren Türkiye’nin toplumsal, tıbbi ve idari yapısının şekillenmesinde önemli roller üstlenmiş çok yönlü bir devlet adamı ve tıp insanıdır. Türkiye’de nöropsikiyatri disiplininin kurumsallaşmasına öncülük eden Gökay, aynı zamanda uzun yıllar yürüttüğü İstanbul Valiliği ve Belediye Başkanlığı görevleriyle kent tarihine damgasını vurmuştur. Bu makalede, Gökay’ın bilimsel tıp kariyeri, idari/bürokratik faaliyetleri, siyasi yaşamı ve halk kültüründeki yeri tarihsel ve sosyolojik bir perspektiften incelenmektedir.
20. yüzyıl Türkiye tarihi, Imparatorluk'tan Cumhuriyet'e geçiş sürecinde hem bilimsel hem de kurumsal dönüşümleri gerçekleştiren kurucu kadroların ve aydınların çabalarıyla biçimlenmiştir. Bu figürler arasında yer alan Fahrettin Kerim Gökay, modern tıp disiplinlerinin Türkiye’ye aktarılması, akıl sağlığı politikalarının geliştirilmesi ve Cumhuriyet’in metropolü İstanbul’un modernizasyonu süreçlerinde kritik roller üstlenmiştir. Tıp profesörlüğünden vali ve belediye başkanlığına, büyükelçilikten bakanlığa uzanan geniş kariyeri, onu Cumhuriyet bürokrasisinin sembol isimlerinden biri yapmıştır.
Erken Yaşamı ve Tıbbi Kariyeri
Eğitimi ve Nöropsikiyatriye Katkıları
1900 yılında İstanbul’da doğan Fahrettin Kerim Gökay, Darülfünun Tıp Fakültesi’nden mezun olmuş; ardından Avrupa’da (özellikle Almanya ve Fransa) nöroloji ve psikiyatri alanlarında uzmanlaşmıştır. Türkiye’ye döndükten sonra Tıp Fakültesi’nde akademik kariyerine devam etmiş ve nöropsikiyatri alanında Ordinaryüs Profesör unvanına kadar yükselmiştir.
Yeşilay ve Sosyal Hijyen Çalışmaları
Gökay, yalnızca klinik tıp ile sınırlı kalmamış, toplumsal ruh sağlığı ve koruyucu hekimlik konularına öncelik vermiştir:
• Alkol ve Madde Bağımlılığı ile Mücadele: Mazhar Osman ile birlikte Türkiye Yeşilay Cemiyeti’nin (Hilal-i Ahdar) kuruluşunda ve gelişiminde etkin rol oynamıştır.
• Akıl Sağlığı Politikaları: Bakırköy Ruh ve Sinir Hastalıkları Hastanesi’nin modernizasyonu ve toplum tabanlı ruh sağlığı anlayışının yaygınlaştırılması için çalışmıştır.
İstanbul Valiliği ve Belediye Başkanlığı (1949–1957)
Gökay’ın kamuoyunda en çok tanınan dönemi, 1949-1957 yılları arasında yürüttüğü İstanbul Valiliği ve Belediye Başkanlığı (o zamanki yapısıyla iki görevin birleşimi) dönemidir.
+-----------------------------------------------------------------------+
| Fahrettin Kerim Gökay'ın İdari Kariyeri |
+-----------------------------------------------------------------------+
| • İstanbul Valisi ve Belediye Başkanı (1949–1957) |
| • Bern Büyükelçisi (1957–1960) |
| • Sağlık ve Sosyal Yardım Bakanı (1962–1963) |
| • İmar ve İskân Bakanı (1963) |
+-----------------------------------------------------------------------+
Kentleşme ve İmar Faaliyetleri
Gökay dönemi, İstanbul’un demografik yapısının hızla değişmeye başladığı ve kırsaldan kente göçün ivme kazandığı döneme denk gelir. Gökay bu süreçte:
• Ulaşım Altyapısı: Yolların genişletilmesi, meydan düzenlemeleri ve toplu taşıma hatlarının iyileştirilmesine öncülük etmiştir.
• Tanzim Satış ve Fiyat Kontrolü: Kentteki enflasyon ve karaborsa ile mücadele etmek amacıyla tanzim satış mağazalarını ve fırın denetimlerini yaygınlaştırmıştır.
6-Eylül Olayları (1955) ve İdari Sorumluluk
Gökay’ın valilik döneminin en tartışmalı ve dramatik olayı 6-7 Eylül 1955 olaylarıdır. İstanbul’da azınlıklara yönelik gerçekleşen yağma ve şiddet hareketleri sırasında güvenlik önlemlerinin yetersiz kalması nedeniyle ağır eleştirilere maruz kalmış, dönem yönetimiyle yaşanan gerilimlerin de etkisiyle 1957 yılında görevinden ayrılmıştır.
Siyasi Yaşamı, Diplomatlığı ve Toplumsal Algı
Bakanlık ve Büyükelçilik Dönemi
İstanbul’daki görevinden sonra Bern (İsviçre) Büyükelçiliği’ne atanan Gökay, 1960 sonrası dönemde aktif siyasete girmiştir. Yeni Türkiye Partisi (YTP) bünyesinde parlamentoya girmiş; İsmet İnönü koalisyon hükümetlerinde Sağlık ve Sosyal Yardım Bakanlığı ile İmar ve İskân Bakanlığı görevlerini yürütmüştür.
Popüler Kültürdeki Yeri ve "Minyatür Vali"
Gökay, fiziksel yapısı (kısa boyu) ve kendine has üslubuyla İstanbul halkının hafızasında iz bırakmıştır.
• "Mini Mini Valimiz": Dönemin mizah basını ve halk arasında "Mini Mini Valimiz" veya "Minyatür Vali" olarak anılmıştır.
• Fıkralar ve Deyimler: "Yer gösteren berber", "Açın vanaları" gibi ifadelerle anılan popüler anlatılar, onun halkla kurduğu renkli ilişkinin bir yansımasıdır.

Ordinaryüs Profesör Dr. Fahrettin Kerim Gökay, hekimlik kimliğini idari ve siyasi sorumluluklarıyla birleştiren bütüncül bir Cumhuriyet figürüdür. Nöropsikiyatri alanındaki akademik birikimini toplumsal hekimlik anlayışına aktarmış; İstanbul gibi karmaşık bir metropolü geçiş döneminde yönetme sorumluluğunu üstlenmiştir. 1985 yılında vefat eden Gökay, arkasında hem bilimsel tıp literatürüne hem de Türkiye’nin idari ve siyasi tarihine uzanan köklü bir miras bırakmıştır.
Kaynakça
1. Ayan, H. (2010). Cumhuriyet Dönemi İstanbul Valileri ve Kent Yönetimi (1923-1960). İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları.
2. Gökay, F. K. (1948). Ruh Hastalıkları ve Nöroloji Dersleri. İstanbul: İstanbul Üniversitesi Yayınları.
3. Okay, C. (2005). Türkiye'de Yeşilay Hareketi ve Bağımlılıkla Mücadele Tarihi. Ankara: Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu.
4. Toprak, Z. (2012). Türkiye'de Modernleşme, Tıp ve Toplumsal Sağlık Politikaları. İstanbul: Doğan Kitap.