**TÜRK TARİHÇİLİĞİNDE BİR "MÜNFERİT ENSTİTÜ": D. AHSEN BATUR’UN HAYATI, ESERLERİ VE TARİH YAZIMINA KATKILARI** Yunus Buğra YILMAZ
Durmuş Ahsen Batur (1954–2022), Çağdaş Türk tarihçiliği, Türkoloji ve Doğu araştırmaları sahasında müstakil telif çalışmaları, Türkistan coğrafyası ile Rus, Arap ve Fransız kaynaklarından yaptığı nitelikli çevirileri ve kurucusu olduğu Selenge Yayınları ile derin izler bırakmış bir araştırmacı, yazar ve müteferrik tercümandır.[1] Batur, üniversite kadrolarında "Prof. Dr." unvanıyla yer almamış bağımsız bir araştırmacı olmakla birlikte, birincil tarihî kaynakları ve Rusça Türkoloji literatürünü Türkçe literatüre kazandırmadaki başarısı dolayısıyla akademiye tarafından "tek başına bir enstitü" sıfatıyla anılmıştır.[2] Bu çalışmada Ahsen Batur’un hayatı, tercüme metodolojisi, Türk tarihi araştırmalarındaki yeri ve yayıncılık misyonu akademik bir perspektifle incelenmektedir.
TÜRK TARİHÇİLİĞİNDE BİR "MÜNFERİT ENSTİTÜ": D. AHSEN BATUR’UN HAYATI, ESERLERİ VE TARİH YAZIMINA KATKILARI
Yunus Buğra YILMAZ
Özet
Durmuş Ahsen Batur (1954–2022), Çağdaş Türk tarihçiliği, Türkoloji ve Doğu araştırmaları sahasında müstakil telif çalışmaları, Türkistan coğrafyası ile Rus, Arap ve Fransız kaynaklarından yaptığı nitelikli çevirileri ve kurucusu olduğu Selenge Yayınları ile derin izler bırakmış bir araştırmacı, yazar ve müteferrik tercümandır.[1] Batur, üniversite kadrolarında "Prof. Dr." unvanıyla yer almamış bağımsız bir araştırmacı olmakla birlikte, birincil tarihî kaynakları ve Rusça Türkoloji literatürünü Türkçe literatüre kazandırmadaki başarısı dolayısıyla akademiye tarafından "tek başına bir enstitü" sıfatıyla anılmıştır.[2] Bu çalışmada Ahsen Batur’un hayatı, tercüme metodolojisi, Türk tarihi araştırmalarındaki yeri ve yayıncılık misyonu akademik bir perspektifle incelenmektedir.
Anahtar Kelimeler: Ahsen Batur, Türkoloji, Türk Tarih Yazımı, Çeviri Metodolojisi, Selenge Yayınları, Orta Asya Tarihi.
1. Giriş
Türk tarih araştırmalarında, üniversite çatıları altındaki resmi akademik kürsüler kadar, kurum dışından yetişerek akademik literatüre yön veren bağımsız araştırmacıların ve mütercimlerin katkısı yadsınamaz düzeydedir. D. Ahsen Batur, 20. yüzyılın son çeyreği ile 21. yüzyılın ilk çeyreğinde Türk dünyası tarihi, etnogenezi ve kaynak aktarımı konularında bu bağımsız ekolün en üretken temsilcilerinden biri olmuştur.
Gerek Özbekçe ve Kazakça gibi Çağdaş Türk yazı dillerinden, gerekse Rusça, Arapça, Fransızca ve İngilizce gibi farklı dil ailelerine mensup kaynaklardan yürüttüğü titiz tercüme faaliyetleri, Türkiye'deki Türkoloji ve Orta Asya tarihçiliğinin veri havuzunu genişletmiştir. Bu makale, Ahsen Batur’un biyografik çizgisini, metodolojik tercihlerini, telif eserlerini ve Türk kültür hayatına sunduğu katkıları akademik çerçevede tahlil etmeyi amaçlamaktadır.
2. Biyografik Arka Plan ve Entelektüel Şekillenme
Asıl adı Durmuş Batur olan Ahsen Batur, 17 Ağustos 1954 tarihinde Niğde’de dünyaya gelmiştir.[3] Lise öğrenimini Niğde ve İstanbul’da tamamladıktan sonra İstanbul Eğitim Enstitüsü Fransız Dili ve Edebiyatı Bölümünden mezun olmuştur.[4] Dil öğrenimindeki yetkinliğini Fransızca ile sınırlı tutmayan Batur; kendi imkânlarıyla Arapça, Rusça ve Çağdaş Türk Lehçelerini (özellikle Özbekçe) ileri düzeyde öğrenmiştir.
Meslek yaşamına gazetecilik ve yayıncılık alanlarında başlayan Batur, Hergün, Tercüman ve Yeniçağ gibi basın organlarında makale, dizi yazı ve analizler yayımlamıştır.[5] Ancak onun esas entelektüel mesaisi, 1990'ların başından itibaren Sovyetler Birliği’nin dağılmasıyla birlikte Türkistan coğrafyasında ortaya çıkan tarihî ve edebi mirası Türkiye Türkçesine kazandırma çabası etrafında şekillenmiştir.
[Fransız Dili ve Edebiyatı Eğitimi]
│
▼
[Arapça, Rusça ve Türk Lehçeleri Yetkinliği]
│
▼
[Gazetecilik ve Çevirmenlik Yılları]
│
▼
[Selenge Yayınları'nın Kuruluşu & Bağımsız Tarihçilik]
3. Türkoloji ve Kaynak Aktarımında Çeviri Metodolojisi
Ahsen Batur'un Türk tarihçiliğine yaptığı en kritik müdahale, "kaynak eksikliği" ve "dil bariyeri" sebebiyle Türkiye'de ihmal edilen alanlara birincil metinler sunmasıdır. Batur'un çeviri külliyatı üç ana grupta toplanabilir:
A. Türkistan ve Doğu Edebiyatından Aktarımlar
Batur, Özbek edebiyatının ve tarihî romancılığının başyapıtlarını Türkiye’ye tanıtan öncü isimdir. Adil Yakubov’un Uluğbey’in Hazinesi ile Pirim Kadirov’un Babürlüler dönemini işleyen Son Timurlu adlı eserlerinin tercümeleri hem edebi hem de tarihî arka plan açısından Türk okuruna yeni ufuklar açmıştır.[6]
B. Rus Türkolojisi ve Etnogenez Çalışmaları
Rusça kaynaklara hakimiyeti sayesinde L. N. Gumilev gibi Doğu Avrupa ve Bozkır halkları üzerine çığır açan kuramlar geliştiren Avrasyacı tarihçilerin eserlerini Türkçe'ye kazandırmıştır.[7] Gumilev’in Eski Türkler, Etnogenez: Halkların Şekillenişi, Yükseliş ve Düşüşleri ve Eski Ruslar ve Büyük Bozkır Halkları gibi devasa külliyatı Batur’un nitelikli çevirileriyle Türk akademisinde tartışılır hale gelmiştir.
C. Klasik İslam ve Arap Kaynakları
Arapça bilginliği sayesinde Şihâbeddin b. Fazlullah el-Ömerî’nin Mesâliku’l-Ebsâr (Türkler Hakkında Gördüklerim ve Duyduklarım) ve İbn Tagrıberdî'nin en-Nücûmü’z-Zâhire gibi Memlükler ve Ön Asya Türk tarihi açısından hayati öneme sahip coğrafya ve tarih metinlerini Türkçeye çevirmiştir.[8]
Kaynak Dil Odak Alanı / Eser Örnekleri Tarihsel/Akademik Katkısı
Özbekçe / Lehçeler Adil Yakubov, Pirim Kadirov romanları Çağdaş Türkistan edebiyatı ve tarih şuurunun aktarımı
Rusça L. N. Gumilev, N. A. Aristov, W. Barthold çalışmaları Bozkır etnogenezi ve Rus Türkoloji birikiminin adaptasyonu
Arapça el-Ömerî (Mesâliku’l-Ebsâr), İbn Tagrıberdî Klasik dönem İslam-Türk tarihi birincil el kaynakları
4. Selenge Yayınları ve Yayıncılık Misyonu
Ahsen Batur, akademik yayıncılıkta yaşanan nitelikli kaynak boşluğunu doldurmak amacıyla Selenge Yayınları’nı kurmuştur. Selenge Yayınları, kısa sürede Türkoloji, Altayoloji, Kafkasya ve Orta Asya tarihi üzerine ihtisaslaşan bir kurum hüviyeti kazanmıştır.
Batur, yayınevi aracılığıyla yalnızca kendi çeviri ve teliflerini değil; Rus, Çin, Macar ve Batı Türkolojisinin klasikleri kabul edilen ancak Türkçe tercümesi bulunmayan yüzlerce bilimsel incelemeyi Türk akademisyenlerin ve ilgililerin erişimine sunmuştur. Ankara Üniversitesi öğretim üyesi Prof. Dr. Abdullah Gündoğdu’nun ifadesiyle Batur, "Selenge Yayınları çatısı altında Türk tarihçiliğine tek başına bir enstitü gibi hizmet etmiştir."[9]
5. Telif Eserleri, Tarih Tezleri ve Metodolojik Eleştiriler
Ahsen Batur, çevirmenliğinin yanı sıra edindiği muazzam kaynak birikimini kendi telif eserlerine de yansıtmıştır. Telif çalışmalarında genellikle Türk etnogenezi, dil tarihi, kimlik tartışmaları ve Batı merkezli tarih tezlerinin eleştirisi öne çıkar.
• 1200 Yıllık Sürgün: "Türk" Sözünün Hazin Serüveni: Eserde, Türk adının etimolojisi, tarihsel coğrafyada geçirmiş olduğu anlamsal evrim ve Türk boylarının yayılım hatları belgelere dayalı olarak tahlil edilir.[10]
• Kürdoloji Yalanları: Batı oryantalizminin ve politik çıkar odaklarının Doğu ve Güneydoğu Anadolu etnografyası üzerine ürettiği tezlerin mantıksal ve tarihsel çelişkilerini, birincil belgelere dayanarak eleştirdiği polemik niteliğindeki çalışmasıdır.[11]
Metodolojik Değerlendirme: Batur'un telif eserlerindeki üslubu son derece doğrudan, yer yer polemikçi ve ikna edicidir. Batur, masa başı üretilen kurgusal tarih tezlerine karşı arşiv belgeleri, linguistik kanıtlar ve seyahatname kayıtlarıyla yanıt verme metodunu benimsemiştir.
6. Sonuç
1 Ağustos 2022 tarihinde İstanbul'da vefat eden D. Ahsen Batur, Türk tarihçiliğinde alaylı yetişip mektepli araştırmacılara ders verecek düzeyde derinleşebilen nadir şahsiyetlerden biridir.[12]
Batur'un bıraktığı miras, sadece yayımladığı onlarca telif ve tercüme kitaptan ibaret değildir; aynı zamanda Türkçe tarih yayıncılığına kazandırdığı metodolojik titizlik ve dil hassasiyetidir. Resmi bir akademisyen unvanına ("Prof. Dr.") sahip olmamakla birlikte, Türk dünyası tarihine yaptığı devasa katkılar, kurduğu Selenge Yayınları ekolü ve kazandırdığı birincil kaynaklar dolayısıyla Türk Türkoloji tarihine bir "kültür ve tarih emekçisi" olarak adını yazdırmıştır.
Dipnotlar
1. D. Ahsen Batur'un vefatı ve biyografik detayları için bkz. "Yitirdiklerimiz: D. Ahsen Batur", Türk Dil Kurumu Haber Bülteni, Eylül 2022.
2. Abdullah Gündoğdu, "Türk Tarihçiliğinin Acı Kaybı: Ahsen Batur'un Ardından", Yeniçağ Gazetesi, 3 Ağustos 2022. (Yaygın kanaat ve hoca unvanı kullanımı aksine, Ahsen Batur resmi kadrolarda profesör unvanı taşımamış; ancak akademi çevrelerince bu yetkinlikte kabul edilmiştir).
3. Batur'un doğum yeri ve ilk gençlik yılları hakkında bkz. Biyografi Net, "Ahsen Batur Biyografisi", Erişim Tarihi: 2026.
4. İstanbul Eğitim Enstitüsü Fransızca Bölümü mezuniyeti Batur'un dilbilimsel ve filolojik metodolojisinin temelini oluşturmuştur.
5. Gazetecilik yılları ve Yeniçağ gazetesindeki tarih yazıları için bkz. Gerçek Tarih, "Yazar ve Çevirmen D. Ahsen Batur Vefat Etti", 2022.
6. Adil Yakubov, Uluğbey'in Hazinesi, çev. D. Ahsen Batur, Selenge Yayınları, İstanbul; Pirim Kadirov, Son Timurlu, çev. D. Ahsen Batur, Selenge Yayınları, İstanbul.
7. Lev Nikolayeviç Gumilev, Etnogenez: Halkların Şekillenişi, Yükseliş ve Düşüşleri, çev. D. Ahsen Batur, Selenge Yayınları, İstanbul.
8. Şihâbeddin b. Fazlullah el-Ömerî, Türkler Hakkında Gördüklerim ve Duyduklarım (Mesâliku'l-Ebsâr), çev. D. Ahsen Batur, Selenge Yayınları, İstanbul, 2014.
9. Gündoğdu, a.g.m.
10. D. Ahsen Batur, 1200 Yıllık Sürgün: "Türk" Sözünün Hazin Serüveni, Selenge Yayınları, İstanbul, 2013.
11. D. Ahsen Batur, Kürdoloji Yalanları, Selenge Yayınları, İstanbul, 2011.
12. "Gazeteci ve Çevirmen Ahsen Batur Vefat Etti", Gazete Duvar, 2 Ağustos 2022.
