MUHTEŞEM ASIR VE YASA KOYUCU İRADE: KANUNİ SULTAN SÜLEYMAN DÖNEMİ (1520-1566) ÜZERİNE BÜTÜNCÜL BİR İNCELEME - Haytaoğlu Yunus Buğra YILMAZ

MUHTEŞEM ASIR VE YASA KOYUCU İRADE: KANUNİ SULTAN SÜLEYMAN DÖNEMİ (1520-1566) ÜZERİNE BÜTÜNCÜL BİR İNCELEME
Haytaoğlu Yunus Buğra YILMAZ
Giriş
Osmanlı İmparatorluğu'nun X. padişahı ve 75. İslam halifesi olan Kanuni Sultan Süleyman (d. 1494 - ö. 1566), 1520-1566 yılları arasında 46 yılı aşan saltanat süresiyle devletin en uzun süre tahtta kalan hükümdarıdır (İnalcık, 2003, s. 142). Batı dünyasında "Muhteşem Süleyman" (Suleiman the Magnificent), Doğu literatüründe ise adaletli sevk ve idaresi ile çıkardığı kanunnameler sebebiyle "Kanuni" sıfatıyla anılmıştır (Afyoncu, 2011, s. 89). Süleyman’ın saltanatı; imparatorluğun jeopolitik, askeri, ekonomik ve kültürel açılardan zirveye ulaştığı "Klasik Çağ"ın olgunlaşma dönemini simgeler.
Bu makalede, Kanuni Sultan Süleyman dönemi; siyasi ve askeri politikalar, hukuki ve idari reformlar, dış diplomasi ile sosyo-kültürel yapı başlıkları altında akademik bir metodolojiyle incelenecektir.
I. Siyasi ve Askeri Politika: İki Cepheli İmparatorluk Stratejisi
Kanuni Sultan Süleyman’ın askeri stratejisi, babası Yavuz Sultan Selim’in Doğu emniyetini ve mali kaynakları tesis eden fetihlerinin üzerine inşa edilmiştir. Süleyman, jeopolitik önceliklerini Batı dünyasına (Avrupa) ve Doğu'daki Şii-Safevi tehdidine yöneltmiştir.
A. Batı Siyaseti ve Avrupa Egemenliği
1. Belgrad’ın Fethi (1521): Fatih Sultan Mehmed’in kuşatıp alamadığı Belgrad’ın ele geçirilmesi, Orta Avrupa kapılarını Osmanlı ordusuna açmış ve Tuna nehri savunma hattını kırmıştır (Emecen, 2012, s. 215).
2. Mohaç Meydan Muharebesi (1526): Macaristan Krallığı’nın iki saat gibi kısa bir sürede imha edildiği bu savaş, Osmanlı Devleti’nin Macaristan üzerindeki doğrudan hâkimiyetini başlatmış ve Habsburg İmparatorluğu ile asırlar sürecek olan sınır çatışmalarının fitilini ateşlemiştir (Finkel, 2007, s. 118).
3. I. Viyana Kuşatması (1529) ve Almanya Seferi (1532): Viyana’nın kış koşulları nedeniyle alınamamasına rağmen, Osmanlı askeri gücü Avrupa’nın kalbine kadar ulaşmış, Şarlken (Charles V) açık alanda savaşa zorlanmış fakat bu daveti kabul etmemiştir.
B. Doğu Siyaseti ve Safevi İlişkileri
Kanuni, Batı’da Habsburglar ile mücadele ederken Doğu’da Safevi Devleti’nin Anadolu’daki nüfuz çabalarını bastırmak amacıyla üç büyük Doğu seferi düzenlemiştir:
• Irakeyn Seferi (1534-1535): Bağdat ve Basra Osmanlı topraklarına katılmış, Doğu Akdeniz ile Basra Körfezi arasındaki ticaret rotaları teminat altına alınmıştır.
• 1548 ve 1553-1555 Seferleri: Bu hareketler sonucunda imzalanan Amasya Antlaşması (1555), Osmanlı Devleti ile Safevi Devleti arasındaki ilk resmi barış antlaşması olup, Doğu sınırlarını uzun süre istikrara kavuşturmuştur (Kırzıoğlu, 1993, s. 301).
C. Denizlerde Hâkimiyet: Akdeniz ve Hint Deniz Seferleri
Barbaros Hayreddin Paşa’nın 1533’te Kaptan-ı Deryalık makamına getirilmesiyle Osmanlı denizciliği altın çağını yaşamıştır. Preveze Deniz Zaferi (1538) ile Akdeniz bir "Türk Gölü" haline gelmiştir. Ayrıca, Portekiz’in Hint Okyanusu’ndaki ticari ve askeri egemenliğini kırmak amacıyla düzenlenen Hint Deniz Seferleri (1538-1554), Güneydoğu Asya’daki Müslüman sultanlıklara (örneğin Açe Sultanlığı) yardım ulaştırılmasını sağlamıştır (Bostan, 2009, s. 54).
II. Hukuki ve İdari Yapı: "Kanuni" Unvanının Doğuşu
Kanuni Sultan Süleyman’ın "Kanuni" unvanı ile anılmasının temel sebebi, şer’i hukuka bağlı kalmak şartıyla örfi hukuku mükemmel bir sistematiğe kavuşturmasıdır.
A. Kanunname-i Âli Osman
Şeyhülislam Ebussuud Efendi ile iş birliği içinde hazırlanan Kanunname-i Âli Osman, mülki idare, arazi rejimi (tımar sistemi), vergilendirme ve ceza hukukunu net kurallara bağlamıştır (Barkan, 1943, s. 72).
B. Arazi ve Vergi Reformları
• Tımar Sistemi: Tımar sisteminin suistimal edilmesini önlemek amacıyla sıkı bir nüfus ve arazi tahriri (yazımı) yapılmıştır.
• Eyalet İdaresi: Yeni fethedilen Macaristan, Eflak, Boğdan ve Arap coğrafyasındaki topraklar, merkeze bağlı eyaletler veya imtiyazlı hükümetler şeklinde idari taksimata tabi tutularak esnek bir idare anlayışı sergilenmiştir.
III. Dış Diplomasi: Avrupa Güç Dengesi ve Kapitülasyonlar
Kanuni dönemi Osmanlı diplomasisi, Avrupa’daki Reform hareketleri ve dini bölünmeleri kendi lehine kullanma stratejisi üzerine kurulmuştur.
[Osmanlı Dış Diplomasisi]
│
┌───────────────────────────┴───────────────────────────┐
▼ ▼
[Avrupa Güç Dengesi] [Akdeniz & Ticaret]
├─ Fransa ile İttifak (1536) ├─ Fransa'ya Kapitülasyonlar (1536)
└─ Protestan Hareketi Support └─ Venedik / Ceneviz Ticaret Hukuku
A. Fransa ile İttifak ve Kapitülasyonlar (Ahd-i Atik)
Habsburg İmparatoru Şarlken’in Avrupa’da tek bir katolik imparatorluğu kurma mevkisine karşı Osmanlı, Fransa Kralı I. François’i desteklemiştir. 1536 yılında (metni 1535'te taslaklanan) Fransızlara verilen ahidname (kapitülasyonlar) ile hem Fransız tüccarlara ticari muafiyetler tanınmış hem de Habsburg bloğu diplomasi yoluyla parçalanmıştır (İnalcık, 1997, s. 310).
B. Reform Hareketlerine Destek
Kanuni, Martin Luther liderliğindeki Protestanlık hareketini Katolik Kilisesi ve Habsburg gücünü zayıflatan bir unsur olarak görmüş; Alman Protestan prenslerine mektuplar göndererek destek beyan etmiştir.
IV. Kültürel, Mimarî ve İlmi Rönesans
Kanuni dönemi, Osmanlı mimarisinin ve ilmi hayatının doruk noktasıdır. Bu dönemin entelektüel ve estetik vizyonu, imparatorluğun güç simgesi olmuştur.
A. Mimar Sinan ve Anıtsal Mimari
Devletin baş mimarı Mimar Sinan, dönemin ihtişamını taş yapılara yansıtmıştır.
• Şehzade Camii (Çıraklık Eseri)
• Süleymaniye Camii ve Külliyesi (Kalfalık Eseri): Sadece bir ibadethane değil; bünyesinde tıp medresesi, darüşşifa, kütüphane ve ilim merkezleri barındıran devasa bir sosyo-kültürel komplekstir (Kuran, 1986, s. 95).
B. Sanat, Edebiyat ve Ebussuud Efendi
• Muhibbî Mahlası: Kanuni Sultan Süleyman, "Muhibbî" mahlasıyla yazdığı divanıyla Türk edebiyatının en çok şiir yazan hükümdarlarından biridir.
• İlim Adamları: Şeyhülislam Ebussuud Efendi, Taşköprüzade ve Matrakçı Nasuh gibi isimler; hukuk, tarih, coğrafya ve minyatür sanatında dönemin entelektüel çehresini şekillendirmiştir.
V. Saltanatın Son Yılları ve Veraset Bunalımları
Kanuni Sultan Süleyman’ın uzun saltanatı, dönemin sonlarına doğru saray içi çekişmeler ve veraset krizleri ile sarsılmıştır.
• Şehzade Mustafa ve Şehzade Bayezid’in Katli: Devletin bekası ve olası bir iç savaşı engellemek adına Şehzade Mustafa (1553) ve Şehzade Bayezid (1561) boğdurulmuştur. Bu durum hürrem Sultan ve Sadrazam Rüstem Paşa'nın saray politikasındaki etkileriyle de ilişkilendirilir (Uzunçarşılı, 1988, s. 401).
• Zigetvar Seferi ve Ölümü (1566): 72 yaşında ilerlemiş yaşı ve nikris (damla) hastalığına rağmen 13. seferine çıkan Kanuni, Zigetvar Kalesi kuşatması sırasında kale düşmeden bir gün önce, 6/7 Eylül 1566 gecesi vefat etmiştir.
Sonuç
Kanuni Sultan Süleyman dönemi, Osmanlı İmparatorluğu’nun askeri gücünün, idari örgütlenmesinin ve hukuki altyapısının zirve noktasını temsil eder. Doğuda Safevi, Batıda Habsburg tehdidini dengeleyen Süleyman; Akdeniz’i bir Türk gölüne dönüştürmüş, devletin sınırlarını Viyana kapılarından Basra Körfezi’ne, Kırım’dan Kuzey Afrika’ya kadar genişletmiştir. Hukuki alanda Ebussuud Efendi ile gerçekleştirdiği reformlar, örf ve şeriat dengesini kurarak devlet mekanizmasına uzun süre işlerlik kazandırmıştır. Bu dönem, hem askeri ve siyasi başarıları hem de Mimar Sinan ile temsil edilen estetik-kültürel Atılımı sebebiyle Osmanlı tarihinin "Altın Çağı" olarak kabul edilir.
Kaynakça (Dipnotlar / References)
• Afyoncu, E. (2011). Muhteşem Süleyman: Kanuni Sultan Süleyman ve Dönemi. İstanbul: Yeditepe Yayınevi.
• Barkan, Ö. L. (1943). Osmanlı İmparatorluğunda Zirai Ekonomi ve Arazi Hukuku Mevzuatı. İstanbul: İstanbul Üniversitesi Yayınları.
• Bostan, İ. (2009). Beylikten İmparatorluğa Osmanlı Denizciliği. İstanbul: Kitap Yayınevi.
• Emecen, F. M. (2012). İmparatorluk Çağının Osmanlı Sultanları I. İstanbul: İtişar Yayınları.
• Finkel, C. (2007). Rüyadan İmparatorluğa Osmanlı: Osmanlı İmparatorluğu'nun Öyküsü (1300-1923) (Çev. Z. Bilgi). İstanbul: Timaş Yayınları.
• İnalcık, H. (1997). An Economic and Social History of the Ottoman Empire, Vol. 1 (1300-1600). Cambridge: Cambridge University Press.
• İnalcık, H. (2003). Osmanlı İmparatorluğu: Klasik Çağ (1300-1600) (Çev. R. Sezer). İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
• Kırzıoğlu, M. F. (1993). Osmanlıların Kafkas-Elleri'ni Fethi (1451-1590). Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
• Kuran, A. (1986). Mimar Sinan. İstanbul: Hürriyet Vakfı Yayınları.
• Uzunçarşılı, İ. H. (1988). Osmanlı Tarihi, Cilt II: İstanbul'un Fethinden Kanunî Sultan Süleyman'ın Ölümüne Kadar. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.