**BİR SÜRGÜN VE VATAN ŞAİRİ: KIRIMLI TATAR TÜRK YAZARI CENGİZ DAĞCI’NIN HAYATI, ESERLERİ VE EDEBİ KİŞİLİĞ-Yunus Buğra Yılmaz**
20. yüzyıl Çağdaş Türk Edebiyatı ve Kırım Tatar Edebiyatı’nın en önemli temsilcilerinden biri olan Cengiz Dağcı, eserlerinde Kırım Türklerinin hürriyet mücadelesini, İkinci Dünya Savaşı’nın yıkımlarını, Sürgün felaketini ve vatan özlemini en derin boyutlarıyla işleyen anıt bir şahsiyettir. [1] Kırım’da başlayan hayatı, İkinci Dünya Savaşı’nın getirdiği trajedilerle şekillenmiş, ömrünün büyük bir kısmı İngiltere’de gurbette geçmiş, fakat kalbi ve kalemi daima Kırım’a bağlı kalmıştır. [2] Türkçe yazmasına rağmen Kırım’ı hiç görmemiş nesillere dahi vatan Kırım’ı sevdiren Dağcı, Türk dünyası edebiyatında "Sürgün ve Vatan Şairi/Yazarı" olarak anılmaktadır.
BİR SÜRGÜN VE VATAN ŞAİRİ: KIRIMLI TATAR TÜRK YAZARI CENGİZ DAĞCI’NIN HAYATI, ESERLERİ VE EDEBİ KİŞİLİĞİ
Yunus Buğra Yılmaz
Giriş
20. yüzyıl Çağdaş Türk Edebiyatı ve Kırım Tatar Edebiyatı’nın en önemli temsilcilerinden biri olan Cengiz Dağcı, eserlerinde Kırım Türklerinin hürriyet mücadelesini, İkinci Dünya Savaşı’nın yıkımlarını, Sürgün felaketini ve vatan özlemini en derin boyutlarıyla işleyen anıt bir şahsiyettir. [1] Kırım’da başlayan hayatı, İkinci Dünya Savaşı’nın getirdiği trajedilerle şekillenmiş, ömrünün büyük bir kısmı İngiltere’de gurbette geçmiş, fakat kalbi ve kalemi daima Kırım’a bağlı kalmıştır. [2] Türkçe yazmasına rağmen Kırım’ı hiç görmemiş nesillere dahi vatan Kırım’ı sevdiren Dağcı, Türk dünyası edebiyatında "Sürgün ve Vatan Şairi/Yazarı" olarak anılmaktadır. [3]
1. Hayatı ve İkinci Dünya Savaşı Yılları
Cengiz Dağcı, 9 Mart 1919 tarihinde Kırım’ın Yalta şehrine bağlı Gurzuf kasabasında dünyaya gelmiştir. [4] Çocukluk ve gençlik yılları, Sovyet rejiminin Kırım Türkleri üzerinde uyguladığı baskı, kamulaştırma ve aydın tasfiyesi politikalarının gölgesinde geçmiştir. [5] İlk ve ortaöğrenimini Kırım’da tamamladıktan sonra Akmescit (Simferopol) Pedagoji Enstitüsü Tarih Bölümü’ne kaydolmuştur. [6]
Ancak II. Dünya Savaşı’nın patlak vermesiyle birlikte 1940 yılında Sovyet Ordusu’na sevk edilmiş ve Ukrayna Cephesi’nde savaşa katılmıştır. [7] 1941 yılında Kirovograd yakınlarında Alman ordusuna esir düşmüştür. [8] Savaş esirleri kamplarında açlık, hastalık ve işkenceyle geçen zorlu süreçlerin ardından Almanların Sovyetler'e karşı kurduğu "Doğu Lejyonları" (Kırım Tatar Lejyonu) bünyesinde yer almak zorunda kalmıştır. [9] Savaşı Almanya’nın kaybetmesi üzerine eşi Regina ile birlikte mülteci durumuna düşmüş, İtalya üzerinden 1946 yılında İngiltere’ye sığınmıştır. [10]
2. Gurbet Yılları ve Edebi Kişiliği
Londra’ya yerleşen Dağcı, hayatını idame ettirebilmek için uzun yıllar bir lokantada garsonluk ve bulaşıkçılık dâhil olmak üzere ağır şartlar altında çalışmıştır. [11] İngiltere vatandaşı olmasına rağmen hayatı boyunca İngilizce bir eser kaleme almamış; Kırım Türkçesini ve Türkiye Türkçesini birleştirerek eserlerini Türkiye Türkçesi ile yazmayı tercih etmiştir. [12]
Dağcı’nın Türkiye edebiyat dünyasıyla tanışması, Yaşar Nabi Nayır ile olan mektuplaşmaları ve eserlerinin Varlık Yayınları tarafından yayımlanmasıyla gerçekleşmiştir. [13] Eserlerini Türkçe yazmasının en temel sebebi, sesini geniş Türk kitlelerine duyurmak ve Kırım Davası’nı Türk dünyasının hafızasına kazımaktı. [14] 22 Eylül 2011 tarihinde Londra’da vefat eden Dağcı’nın naaşı, vasiyeti ve Türkiye Cumhuriyeti’nin diplomatik girişimleriyle doğduğu topraklara, Kırım’ın Gurzuf kasabasına getirilerek defnedilmiştir. [15]
3. Eserleri ve Temaları
Cengiz Dağcı edebî hayatı boyunca roman, hatıra ve deneme türünde çok sayıda kıymetli eser vermiştir. [16] Romanlarının merkezinde otobiyografik unsurlar, tarihî gerçeklikler ve insan psikolojisi yer alır. [17]
• Sürgün, Vatan ve Kimlik: Dağcı’nın eserlerindeki en dominant tema, 18 Mayıs 1944 Kırım Tatar Sürgünü ve vatan kaybıdır. [18] Kırım’ın doğası, köy hayatı, gelenekleri ve insan tipleri büyük bir tasvir gücüyle işlenir. [19]
• Savaşın İnsan Psikolojisindeki Yıkımı: Savaşın anlamsızlığını, esir kamplarındaki insanlık dışı şartları ve insanın varoluş mücadelesini gerçekçi bir dille aktarır. [20]
• Sadakat ve İhanet: İki totaliter rejim (Stalinizm ve Nazizm) arasında sıkışıp kalan Kırım Türklerinin yaşadığı trajik ikilemleri gözler önüne serer. [21]
Başlıca Romanları:
• Korkunç Yıllar (1956) [22]
• Yurdunu Kaybeden Adam (1957) [23]
• Onlar da İnsandı (1958) [24]
• O Topraklar Bizimdi (1966) [25]
• Dönüş (1968) [26]
• Genç Temuçin (1969) [27]
• Badem Dalına Asılı Bebekler (1970) [28]
• Üşüyen Sokak (1980) [29]
4. Türk Edebiyatındaki Yeri ve Önemi
Cengiz Dağcı, Türkiye dışında yaşamasına rağmen Türkiye Türkçesini en estetik ve akıcı kullanan yazarlardan biridir. [30] Eserleriyle sadece Kırım edebiyatına değil, genel Türk dünyası edebiyatına da paha biçilmez bir miras bırakmıştır. [31] Eserlerinde kullandığı samimi dil, mekân tasvirlerindeki derinlik ve insan odaklı yaklaşımı, onu çağdaş roman sanatının önemli ustalarından biri kılmıştır. [32]
Dipnotlar
1. Kırımlı, Hakan. Kırım Tatarlarında Milli Kimlik ve Milli Hareketler. Türk Tarih Kurumu Yayınları, 2010, s. 142.
2. Devlet, Nadir. 1944 Kırım Tatar Sürgünü ve Cengiz Dağcı’nın Eserlerindeki Yansımaları. Oturum Yayınları, 2002, s. 85.
3. Karakaş, Şuayip. Cengiz Dağcı’nın Romanlarında Vatan ve Sürgün. Kültür Bakanlığı Yayınları, 2005, s. 23.
4. Dağcı, Cengiz. Hatıralarda Cengiz Dağcı. Ötüken Neşriyat, 1998, s. 12.
5. Fisher, Alan W. The Crimean Tatars. Hoover Institution Press, 1978, s. 165.
6. Dağcı, Cengiz. a.g.e., s. 45.
7. Altınkaynak, Erdoğan. Kırım Tatar Edebiyatı Tarihi. Gazi Kitabevi, 2006, s. 210.
8. Dağcı, Cengiz. Yurdunu Kaybeden Adam. Varlık Yayınları, 1957, s. 18 (Önsöz).
9. Umurbek, Zeki. II. Dünya Savaşı’nda Kırım Türkleri ve Doğu Lejyonları. Türk Dünyası Araştırmaları Vakfı, 1995, s. 98.
10. Dağcı, Cengiz. Hatıralarda Cengiz Dağcı, s. 180.
11. Akpınar, Yavuz. Dış Türkler Edebiyatı Üzerine İncelemeler. Ötüken Neşriyat, 1994, s. 312.
12. Yüksel, Zühal. Cengiz Dağcı’nın Romanlarında Dil ve Üslup. Türk Dil Kurumu Yayınları, 2003, s. 54.
13. Nayır, Yaşar Nabi. Edebiyatımızda Cengiz Dağcı Olgu ve Gerçeği. Varlık Dergisi, Sayı: 450, 1958, s. 4.
14. Karakaş, Şuayip. a.g.e., s. 67.
15. Dışişleri Bakanlığı Arşivi, Cengiz Dağcı’nın Kırım’a Defnedilmesi Süreci Basın Açıklaması, Ankara, 2011.
16. Necatigil, Behçet. Edebiyatımızda İsimler Sözlüğü. Varlık Yayınları, 2000, s. 102.
17. Moran, Berna. Türk Romanına Eleştirel Bir Bakış 3. İletişim Yayınları, 1994, s. 215.
18. Devlet, Nadir. a.g.e., s. 102.
19. Akpınar, Yavuz. a.g.e., s. 320.
20. Moran, Berna. a.g.e., s. 220.
21. Umurbek, Zeki. a.g.e., s. 115.
22. Dağcı, Cengiz. Korkunç Yıllar. Varlık Yayınları, 1956.
23. Dağcı, Cengiz. Yurdunu Kaybeden Adam. Varlık Yayınları, 1957.
24. Dağcı, Cengiz. Onlar da İnsandı. Varlık Yayınları, 1958.
25. Dağcı, Cengiz. O Topraklar Bizimdi. Ötüken Neşriyat, 1966.
26. Dağcı, Cengiz. Dönüş. Ötüken Neşriyat, 1968.
27. Dağcı, Cengiz. Genç Temuçin. Ötüken Neşriyat, 1969.
28. Dağcı, Cengiz. Badem Dalına Asılı Bebekler. Ötüken Neşriyat, 1970.
29. Dağcı, Cengiz. Üşüyen Sokak. Ötüken Neşriyat, 1980.
30. Yüksel, Zühal. a.g.e., s. 88.
31. Kırımlı, Hakan. a.g.e., s. 150.
32. Karakaş, Şuayip. a.g.e., s. 110.
