**SON DÖNEM OSMANLI DÜŞÜNCE VE CUMHURİYET SİYASET TARİHİNDE BİR GEÇİŞ FİGÜRÜ: MEHMET ŞEMSETTİN GÜNALTAY-Yunus Buğra YILMAZ**
Bu çalışma, Osmanlı Devleti’nin son döneminde yetişmiş, İkinci Meşrutiyet’in fikri ortamında şekillenmiş ve Türkiye Cumhuriyeti’nin kurucu kadroları içerisinde hem akademik hem de siyasi roller üstlenmiş önemli devlet adamı ve tarihçi Mehmet Şemsettin Günaltay’ın (1883-1961) biyografik ve entelektüel portresini incelemektedir. Çalışmada, Günaltay’ın erken dönem eğitimi, Dârülfünun’dan Türk Tarih Kurumu (TTK) başkanlığına uzanan akademik kariyeri, Meclis-i Mebusan’dan Başbakanlığa kadar uzanan siyasi faaliyetleri ve ürettiği külliyat analitik bir yaklaşımla ele alınmaktadır. Günaltay’ın hem geleneksel dini ilimlere hâkim bir İslamcı aydın hem de Cumhuriyet reformlarını ve Türk Tarih Tezini benimseyen bir Ordinaryüs Profesör olarak üstlendiği sentezci rol incelenmiştir. Anahtar Kelimeler: Mehmet Şemsettin Günaltay, Türk Tarih Kurumu, CHP, Tek Parti Dönemi, İslam Tarihçiliği, İttihat ve Terakki.
SON DÖNEM OSMANLI DÜŞÜNCE VE CUMHURİYET SİYASET TARİHİNDE BİR GEÇİŞ FİGÜRÜ: MEHMET ŞEMSETTİN GÜNALTAY
Yunus Buğra YILMAZ
Bu çalışma, Osmanlı Devleti’nin son döneminde yetişmiş, İkinci Meşrutiyet’in fikri ortamında şekillenmiş ve Türkiye Cumhuriyeti’nin kurucu kadroları içerisinde hem akademik hem de siyasi roller üstlenmiş önemli devlet adamı ve tarihçi Mehmet Şemsettin Günaltay’ın (1883-1961) biyografik ve entelektüel portresini incelemektedir. Çalışmada, Günaltay’ın erken dönem eğitimi, Dârülfünun’dan Türk Tarih Kurumu (TTK) başkanlığına uzanan akademik kariyeri, Meclis-i Mebusan’dan Başbakanlığa kadar uzanan siyasi faaliyetleri ve ürettiği külliyat analitik bir yaklaşımla ele alınmaktadır. Günaltay’ın hem geleneksel dini ilimlere hâkim bir İslamcı aydın hem de Cumhuriyet reformlarını ve Türk Tarih Tezini benimseyen bir Ordinaryüs Profesör olarak üstlendiği sentezci rol incelenmiştir.
Anahtar Kelimeler: Mehmet Şemsettin Günaltay, Türk Tarih Kurumu, CHP, Tek Parti Dönemi, İslam Tarihçiliği, İttihat ve Terakki.
1. GİRİŞ
XIX. yüzyılın sonlarında doğan ve XX. yüzyılın ortalarında vefat eden Türk aydınları, imparatorluktan ulus-devlete geçiş sürecinin tüm sancılarını ve zihniyet dönüşümlerini bizzat tecrübe etmişlerdir. Mehmet Şemsettin Günaltay, bu geçiş kuşatmasının en tipik temsilcilerinden biridir. Pozitif ilim eğitimi almış olmasına rağmen dini ilimler, Doğu dilleri ve felsefeye ilgi duyan; İttihat ve Terakki bünyesinde siyaset yaparken Sırat-ı Müstakim ve Sebilürreşad ekolüyle İslamcı neşriyat içinde yer alan Günaltay, Cumhuriyet devrinde ise modern tarih metodolojisinin yerleşmesinde ve CHP iktidarının son başbakanı olarak siyasi tarihte kritik roller üstlenmiştir.[1]
Gerek Türk Tarih Kurumu’nda 20 yıl süren uzun soluklu başkanlığı gerekse İslam tarihi, dinler tarihi ve felsefe alanındaki öncü çalışmalarıyla Günaltay, hem bürokrasi hem de akademi camiasında mühim izler bırakmıştır.[2]
2. ERKEN DÖNEM, EĞİTİM HAYATI VE ENTELEKTÜEL BİRİKİMİ
Mehmet Şemsettin Günaltay, 1883 yılında bugün Erzincan’a bağlı olan Eğin (Kemaliye) kazasında doğmuştur.[3] Babası müderris İbrahim Edhem Efendi, annesi ise Sâliha Hanım’dır. İlk ve ortaöğrenimini İstanbul’da Ravza-i Terakki Mektebi ve Vefa İdâdîsi’nde tamamlayan Günaltay, ardından Dârülmüallimîn-i Âliye’ye (Yüksek Öğretmen Okulu) girmiş ve 1905 yılında Fen Şubesi’nden birincilikle mezun olmuştur.[4]
Günaltay’ın eğitim profilindeki en ayırt edici özellik, fen bilimleri eğitimi alırken eş zamanlı olarak hususi dersler vasıtasıyla Arapça, Farsça ve geleneksel dini ilimlerde uzmanlaşması, bunun yanı sıra Fransızca öğrenerek Batı literatürüne erişim sağlamasıdır.[5] 1909 yılında Maarif Nezâreti tarafından tabii ilimler eğitimi almak üzere İsviçre’nin Lozan Üniversitesi’ne gönderilmiş, dönüştü Midilli ve Gelenbevi İdâdîlerinde idarecilik yapmıştır.[6]
┌─────────────────────────────────────────────────────────┐
│ EĞİTİM VE ENTELEKTÜEL ARKA PLAN │
└──────────────────────────┬──────────────────────────────┘
│
┌──────────────────────────┼──────────────────────────────┐
│ │ │
┌────────────┴────────────┐ ┌───────────┴────────────┐ ┌────────────────┴───────────┐
│ Formel Fen Eğitimi │ │ Geleneksel İlimler │ │ Batı Metodolojisi │
│ - Dârülmüallimîn (1905) │ │ - Özel Arapça/Farsça │ │ - Lozan Üniversitesi (1909)│
│ - Hendese Muallimliği │ │ - Dini İlimler & Fıkıh│ │ - Fransızca Literatür │
└─────────────────────────┘ └───────────────────────┘ └────────────────────────────┘
3. AKADEMİK KARİYERİ VE TARİHÇİLİĞİ
Günaltay’ın akademik yükselişi 1915 yılında Dârülfünun Edebiyat Fakültesi’nde Türk Tarihi ve Medeniyet Tarihi müderrisliğine atanmasıyla hız kazanmıştır. Aynı dönemde Süleymaniye Medresesi’nde Dinler Tarihi müderrisliği de yapmıştır.[7]
3.1. Dârülfünun Reformu ve Yükseköğretimdeki Rolü
1924 yılında Dârülfünun İlahiyat Fakültesi’nde İslam Tarihi ve Fıkıh Tarihi müderrisliği ile Fakülte Dekanlığı görevlerini üstlenen Günaltay, 1933 Üniversite Reformu ile Dârülfünun’un İstanbul Üniversitesi’ne dönüştürülmesi sürecinde Edebiyat Fakültesi Tarih Bölümü’ne Ordinaryüs Profesör olarak atanmıştır.[8] Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi’nde (DTCF) de dersler veren Günaltay, 1938-1941 yılları arasında Millî Eğitim Bakanı Hasan Âli Yücel döneminde getirilen "milletvekilliği ile öğretim üyeliğinin bir arada yürütülemeyeceği" kuralı üzerine mebusluğu tercih ederek üniversiteden ayrılmıştır.[9]
3.2. Türk Tarih Kurumu Başkanlığı (1941-1961)
Mustafa Kemal Atatürk’ün yönlendirmesiyle 1931 yılında kurulan Türk Tarih Kurumu’nun (TTK) kurucu üyeleri arasında yer alan Günaltay, 1941 yılında kurumun başkanlığına seçilmiş ve vefat ettiği 1961 yılına kadar bu görevi kesintisiz 20 yıl sürdürmüştür.[10] Bu dönemde Türk Tarih Tezi doğrultusunda arkeolojik ve filolojik araştırmaların kurumsallaşmasına liderlik etmiştir.
4. SİYASİ HAYATI VE BAŞBAKANLIĞI
Mehmet Şemsettin Günaltay, Meşrutiyet’ten Çok Partili Dönem’e kadar Türk siyasal hayatının merkezinde yer almıştır.
┌──────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────┐
│ SİYASİ KARİYER KRONOLOJİSİ │
├─────────────┬────────────────────────────────────────────────────────────────────┤
│ 1915 - 1920 │ Meclis-i Mebusan Ertuğrul (Bilecik) Mebusu (İttihat ve Terakki) │
├─────────────┼────────────────────────────────────────────────────────────────────┤
│ 1920 - 1923 │ Teceddüd Fırkası Kuruculuğu, İstanbul Belediyesi Reis Vekilliği │
├─────────────┼────────────────────────────────────────────────────────────────────┤
│ 1923 - 1950 │ TBMM Sivas ve Erzincan Milletvekilliği (CHP) │
├─────────────┼────────────────────────────────────────────────────────────────────┤
│ 1949 - 1950 │ Türkiye Cumhuriyeti 8. Başbakanı (CHP Hükümeti) │
├─────────────┼────────────────────────────────────────────────────────────────────┤
│ 1961 │ Kurucu Meclis CHP Temsilciliği ve İstanbul Senatörlüğü │
└─────────────┴────────────────────────────────────────────────────────────────────┘
4.1. Millî Mücadele ve Tek Parti Dönemi
1915’te İttihat ve Terakki Fırkası’ndan Meclis-i Mebusan üyesi olan Günaltay, mütareke döneminde İstanbul Dârülfünunu’nda Millî Mücadele lehine propaganda faaliyetlerini yürütmüştür.[11] Mustafa Kemal Paşa’nın talimatıyla CHP’nin İstanbul teşkilatlanmasını kurmakla görevlendirilmiştir.[12] 1923 yılından itibaren TBMM’de Sivas ve Erzincan milletvekili olarak uzun yıllar görev yapmış, TBMM Başkanvekilliği ve Teşkîlât-ı Esâsiye Encümeni Reisliği gibi kritik pozisyonlarda bulunmuştur.[13]
4.2. Başbakanlık Dönemi (16 Ocak 1949 - 22 Mayıs 1950)
Hasan Saka’nın istifasının ardından 1949 başında Türkiye Cumhuriyeti’nin 8. Başbakanı olarak kabineyi kurmuştur.[14] Günaltay Hükümeti, 1950 seçimlerine giden süreçte Tek Parti iktidarının yumuşama ve demokratikleşme adımlarını attığı, aynı zamanda din eğitimi gibi konularda toplumsal taleplere esneklik gösterdiği geçiş hükümeti niteliğindedir.[15]
5. ESERLERİ VE FİKRİ MİRASI
Fen ilimleri eğitimi almasına karşın Ziya Gökalp’in sosyolojik yaklaşımının da etkisiyle tarih ve felsefe alanında otuza yakın eser kaleme alan Günaltay, Sırat-ı Müstakim, Sebilürreşad, Belleten ve Dâru'lfünun İlahiyat Fakültesi Mecmuası gibi mecmualarda yüzlerce makale yayınlamıştır.[16]
5.1. Başlıca Eserleri
• Zulmetten Nura (İstanbul, 1331/1915): Dini ve ahlaki konuları ele alan erken dönem eseridir.[17]
• Hurâfattan Hakîkata (İstanbul, 1332/1916): İslam düşüncesindeki hurafelerin eleştirisini ve akılcı din anlayışını savunur.[18]
• Fennin En Son Keşfiyâtından (İstanbul, 1912): Fen bilimlerindeki gelişmeleri aktaran çalışmasıdır.[19]
• Tarih-i Edyân (İstanbul, 1922): Dinler tarihi alanındaki ilk kapsamlı Türkçe metinlerdendir.[20]
• İslâm’da Tarih ve Müverrihler (İstanbul, 1339-1342): İslam tarihçiliğinin metodolojisini inceleyen temel eserdir.[21]
• Felsefe-i Ulâ: İsbat-ı Vacib ve Ruh Nazariyeleri (İstanbul, 1923): Metfizik ve İslam felsefesi konularını ele alır.[22]
• Mufassal Türk Tarihi (5 Cilt, İstanbul, 1922-1924): Türk tarihini geniş bir çerçevede ele alan anıtsal çalışmasıdır.[23]
• İran Tarihi (Ankara, 1987): Antik Doğu tarihi araştırmalarının mühim bir ürünüdür.[24]
6. SONUÇ
Mehmet Şemsettin Günaltay, Son Dönem Osmanlı entelektüel birikimi ile Erken Cumhuriyet dönemi modernleşmesi arasındaki köprü figürlerden biridir. Müderrislikten Ordinaryüs Profesörlüğe, İttihatçı mebusluktan CHP Başbakanlığına ve Türk Tarih Kurumu Başkanlığına uzanan yaşam öyküsü, Türkiye'nin son yüzyıldaki zihniyet ve rejim dönüşümlerinin özeti niteliğindedir. Dini ilimler ile pozitif bilimleri sentezleme çabası, onu modern Türk tarihçiliğinin ve siyasal düşüncesinin özgün simalarından biri kılmıştır. 19 Ekim 1961’de İstanbul’da vefat eden Günaltay, hem akademik hem siyasi mirasıyla Türk tarih araştırmalarında ve devlet hayatında müstesna bir yere sahiptir.
DİPNOTLAR
[1] M. Şükrü Hanioğlu, A Brief History of the Late Ottoman Empire, Princeton University Press, Princeton 2008, s. 182-185.
[2] Türk Tarih Kurumu, Türk Tarih Kurumu: Kuruluş Amacı ve Çalışmaları, TTK Yayınları, Ankara 2010, s. 45.
[3] Ahmet Gökbel, "Mehmet Şemsettin Günaltay'ın Hayatı ve Eserleri", Hurâfeler ve İslâm Gerçeği içinde, haz. Ahmet Gökbel, Yedi Kubbe Yayınları, İstanbul 1997, s. 7-12.
[4] İsmail Kara, Türkiye'de İslamcılık Düşüncesi: Metinler/Kişiler, Cilt 2, Dergâh Yayınları, İstanbul 2011, s. 215.
[5] A.g.e., s. 217.
[6] Remzi Demir, Cumhuriyet Döneminde Doğu Bilimleri ve Tarih Araştırmaları, DTCF Yayınları, Ankara 2005, s. 89.
[7] Ali Arslan, Darülfünun'dan Üniversiteye, Kitabevi Yayınları, İstanbul 1995, s. 142.
[8] M. Asım Köksal, "Mehmet Şemsettin Günaltay ve Akademik Çalışmaları", İslam Tetkikleri Dergisi, C. VIII, S. 2, 1984, s. 101-115.
[9] Bernard Lewis, The Emergence of Modern Turkey, Oxford University Press, London 1968, s. 431.
[10] Türk Tarih Kurumu, A.g.e., s. 48.
[11] Tarık Zafer Tunaya, Türkiye'de Siyasal Partiler, Cilt II: Mütareke Dönemi, İletişim Yayınları, İstanbul 1999, s. 310.
[12] Kemal H. Karpat, Türk Demokrasi Tarihi: Sosyal, Ekonomik, Kültürel Temeller, Timaş Yayınları, İstanbul 2010, s. 178.
[13] TBMM Albümü (1920-2010), Cilt 1-2, TBMM Basın ve Halkla İlişkiler Müdürlüğü Yayınları, Ankara 2010.
[14] Feroz Ahmad, Demokrasi Sürecinde Türkiye (1945-1980), Hil Yayınları, İstanbul 1996, s. 54.
[15] Erik Jan Zürcher, Modernleşen Türkiye'nin Tarihi, İletişim Yayınları, İstanbul 2003, s. 312-315.
[16] İsmail Kara, A.g.e., s. 220.
[17] M. Şemsettin Günaltay, Zulmetten Nura, Matbaa-i Âmire, İstanbul 1331/1915.
[18] M. Şemsettin Günaltay, Hurâfattan Hakîkata, Kader Matbaası, İstanbul 1332/1916.
[19] M. Şemsettin Günaltay, Fennin En Son Keşfiyâtından, Tefeyyüz Kitabevi, İstanbul 1912.
[20] M. Şemsettin Günaltay, Tarih-i Edyân, Evkaf-ı İslâmiye Matbaası, İstanbul 1922.
[21] M. Şemsettin Günaltay, İslâm'da Tarih ve Müverrihler, Evkaf-ı İslâmiye Matbaası, İstanbul 1339.
[22] M. Şemsettin Günaltay, Felsefe-i Ulâ: İsbat-ı Vacib ve Ruh Nazariyeleri, Marifet Matbaası, İstanbul 1923.
[23] M. Şemsettin Günaltay, Mufassal Türk Tarihi, 5 Cilt, Kanaat Kitabevi, İstanbul 1922-1924.
[24] M. Şemsettin Günaltay, İran Tarihi: I. Cilt, Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara 1987.
