**TÜRK DİL DEVRİMİ’NİN VE MİLLİ MÜCADELE’NİN ENTELEKTÜEL ÖNCÜSÜ: AHMET BESİM ATALAY- Haytaoğlu Yunus Buğra YILMAZ**

TÜRK DİL DEVRİMİ’NİN VE MİLLİ MÜCADELE’NİN ENTELEKTÜEL ÖNCÜSÜ: AHMET BESİM ATALAY
Haytaoğlu Yunus Buğra YILMAZ

Bu çalışma, II. Meşrutiyet’ten Cumhuriyet’in kuruluşuna ve çok partili hayata geçiş sürecine kadar Türk eğitim, kültür ve siyaset hayatında derin izler bırakmış olan Ahmet Besim Atalay’ın (1882-1965) hayatını, entelektüel kişiliğini, dil bilimsel katkılarını ve siyasi mücadelesini incelemektedir. Osmanlı Devleti'nin son döneminde Dârü'l-Muallimîn eğitimiyle başlayan entelektüel yolculuğu, Millî Mücadele yıllarında cephe gerisinde üstlendiği sivil ve idari görevlerle pekişmiştir. Türk Dil Kurumu'ndaki kurucu rolü, Divânu Lugâti't-Türk tercümesi ve Türk dilinin kökenlerine dair yaptığı pioner çalışmaları, onu Türk filolojisinin köşe taşlarından biri haline getirmiştir.
Anahtar Kelimeler: Ahmet Besim Atalay, Türk Dil Kurumu, Divânu Lugâti't-Türk, Millî Mücadele, Türk Filolojisi, TBMM I. Dönem.
1. Giriş
19. yüzyılın son çeyreğinde Osmanlı coğrafyasında filizlenen Türkçülük düşüncesi ve dil bilinci, Cumhuriyet’in ilanıyla birlikte kurumlaşarak devletin temel kültür politikalarından biri haline gelmiştir. Bu dönüşümün merkezinde yer alan münevverler, sadece teorik çalışmalar yapmakla kalmamış; idari, eğitimsel ve siyasi alanlarda da aktif rol oynamışlardır.
Ahmet Besim Atalay, Osmanlı’dan Cumhuriyet’e intikal eden bu birikimli aydın kuşağının en tipik ve üretken temsilcilerinden biridir. Eğitmenliği, bürokratlığı, milletvekilliği ve dil bilimciliği kimliklerini şahsında birleştiren Atalay, özellikle Türk dilinin tarihi metinlerinin günümüz Türkçesine kazandırılmasında ve Türk Dil Devrimi’nin kurumsal altyapısının oluşturulmasında tarihi bir misyon üstlenmiştir.[1]
2. Hayatı, Eğitimi ve Millî Mücadele Yılları
Ahmet Besim Atalay, 1882 yılında Uşak’ta dünyaya gelmiştir. İlk ve orta öğreniminin ardından dönemin en saygın öğretmen yetiştirme kurumu olan Dârü'l-Muallimîn-i Âliye’den mezun olmuştur. Eğitime ve maarif teşkilatına olan inancı doğrultusunda Ankara ve Konya Öğretmen Okulları (Muallimhane) müdürlükleri yürütmüş; ardından Maraş, İçel ve Niğde Maarif Müdürlüğü görevlerinde bulunarak taşra eğitim teşkilatının yapılanmasında doğrudan sorumluluk almıştır.[2]
İzmir’in işgali ve Mondros Mütarekesi sonrasında Anadolu’da başlayan direniş hareketine kayıtsız kalmayan Atalay, Silifke Müdafaa-yı Hukuk Cemiyeti’nin kurucuları arasında yer almıştır. Bölgedeki halkın örgütlenmesi ve Millî Mücadele’nin meşruiyetinin yayılması adına nitelikli bir mülki ve fikri mücadele yürütmüştür.
Ankara’da Büyük Millet Meclisi’nin açılmasıyla birlikte I. Dönem Kütahya Milletvekili olarak Meclis’e girmiştir. Birinci Dönem’de Maarif ve İrşâd Encümenleri Reisliği görevlerini üstlenerek hem yeni devletin eğitim politikalarının temellerini atmış hem de halkın Millî Mücadele lehine aydınlatılması faaliyetlerini yönetmiştir. Sonraki süreçte II. ve III. Dönem Aksaray, IV., V., VI. ve VII. Dönem Kütahya Milletvekili olarak TBMM’de aralıksız uzun yıllar milletvekilliği yapmıştır.[3]
3. Türk Dil Devrimi ve Filolojik Çalışmaları
Besim Atalay’ın Türk kültür tarihine bıraktığı en büyük miras, hiç şüphesiz dil bilim alanındaki devasa eserleridir. Türk Dil Kurumu’nun (o dönemki adıyla Türk Dili Tetkik Cemiyeti) kuruluş sürecinde aktif rol almış, TDK Merkez Heyeti Üyeliği ve Saymanlığı görevlerini deruhte etmiştir. Aynı zamanda Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi (DTCF) ve Polis Enstitüsü’nde öğretim üyeliği yaparak genç cumhuriyetin ihtiyaç duyduğu nitelikli kadroların yetişmesine katkı sunmuştur.[4]
3.1. Divânu Lugâti't-Türk Tercümesi
Atalay’ın Türk filolojisine yaptığı en muazzam katkı, Kaşgarlı Mahmud’un 11. yüzyılda kaleme aldığı Divânu Lugâti't-Türk adlı abidevi eserini Arapçadan Türkiye Türkçesine çevirmesi ve dizinini (endeksini) hazırlamasıdır. 1939-1943 yılları arasında 5 cilt halinde yayımlanan bu çalışma, Türk dilinin tarihsel derinliğini, diyalektolojisini ve söz varlığını ortaya koymada temel başvuru kaynağı olmuştur.[5]
3.2. Diğer Dil ve Tarih Çalışmaları
Atalay, sadece Kaşgarlı Mahmud’un eserini değil, aynı zamanda Türk dili tarihinin diğer ana metinlerini de Türk ilim dünyasına kazandırmıştır:
• Ebu'l-Gazi Bahadır Han’ın Şecere-i Terâkime adlı eserinin çevirisi ve incelemesi.
• Müteferrika Basması Lügat-ı Van-Kulu üzerindeki düzenlemeleri ve dil çalışmaları.
• Türk Dilinde Ekler ve Kökler üzerine yayımladığı gramer ve etimoloji incelemeleri.
Atalay’ın dil anlayışı, Türkçenin yabancı dillerin (özellikle Arapça ve Farsça) boyunduruğundan kurtarılması, öz kaynaklarına dönülmesi ve canlı halk dilindeki unsurların yazı diline kazandırılması prensibine dayanmaktadır.[6]
4. Değerlendirme ve Sonuç
7 Kasım 1965 tarihinde vefat eden Ahmet Besim Atalay; bir cumhuriyet aydını, dil devrimcisi, eğitmen ve siyasetçidir. Ömrünü Türk dilinin bağımsızlığına ve Türk kültürünün tarihsel derinliklerinin aydınlatılmasına adamıştır.
Sadece bürokratik ve siyasi görevleriyle değil, kütüphaneler dolusu filolojik çalışmasıyla da Türkiye’de Türkoloji biliminin kurumsallaşmasında birinci derecede pay sahibi olmuştur. Vefatının yıl dönümünde saygı, rahmet ve minnetle anılmaktadır.
Dipnotlar (Kaynakça)
1. Korkmaz, Zeynep. (1992). Türk Dili Üzerine İncelemeler, Türk Dil Kurumu Yayınları, Ankara, s. 145-152.
2. Çoker, Fahri. (1994). Türk Parlamento Tarihi: Millî Mücadele Ve TBMM I. Dönem 1919-1923, Cilt III, TBMM Kültür, Sanat ve Yayın Kurulu Yayınları, Ankara, s. 482-484.
3. Güneş, İhsan. (1997). I. TBMM’nin Düşünsel Yapısı, Anadolu Üniversitesi Yayınları, Eskişehir, s. 89-91.
4. Levend, Agâh Sırrı. (1972). Türk Dilinde Gelişme ve Sadeleşme Evreleri, TDK Yayınları, Ankara, s. 310-315.
5. Atalay, Besim. (1939-1943). Divanü Lûgat-it-Türk Tercümesi, Cilt I-III ve Dizin Cildi, TDK Yayınları, Ankara. (Atalay'ın bu öncü çevirisi, Türk filolojisinin metodolojik esaslarını belirleyen ana referans kabul edilmektedir).
6. Aksan, Doğan. (2000). Türkiye Türkçesinin Dünü, Bugünü, Yarını, Bilgi Yayınevi, Ankara, s. 67.