BOZKIRDAN KÜRSÜYE: A. ZEKİ VELİDİ TOGAN’IN HAYATI VE TÜRK TARİHÇİLİĞİNDEKİ MİRASI Yunus Buğra YILMAZ

BOZKIRDAN KÜRSÜYE: A. ZEKİ VELİDİ TOGAN’IN HAYATI VE TÜRK TARİHÇİLİĞİNDEKİ MİRASI
Yunus Buğra YILMAZ
O. Prof. Dr. Ahmet Zeki Velidi Togan, hem Türk dünyasının ortak tarih bilincinin inşasında hem de modern tarihçilik metodolojisinin Türkiye’de kökleşmesinde rol oynamış en müstesna şahsiyetlerden biridir. O, yalnızca kütüphanelerin tozlu raflarında ömür tüketen bir akademisyen değil; aynı zamanda halkının bağımsızlığı için cephede ve siyaset sahnesinde bizzat mücadele vermiş bir aksiyon adamıdır.
Aşağıda, onun Başkurdistan bozkırlarından başlayıp İstanbul Üniversitesi kürsülerine uzanan destansı yaşamı ve ardında bıraktığı entelektüel miras, akademik dipnot sistemiyle ele alınmıştır.
1. İlk Yıllar ve Başkurt Millî Mücadelesi
Zeki Velidi, 1890 yılında bugün Başkurdistan sınırları içinde yer alan Kuzen köyünde doğdu. Küçük yaşlardan itibaren ailesinin de etkisiyle çok iyi bir eğitim aldı; Arapça, Farsça ve Rusça gibi dilleri erkenden kavradı. Gençlik yıllarında Türk tarihi ve filolojisine duyduğu ilgi, onu Kazan ve Taşkent gibi dönemin önemli kültür merkezlerinde araştırmalar yapmaya sevk etti.
Ancak 1917 Rus İhtilali, Togan’ın hayatını tamamen değiştirdi. Çarlık rejiminin çöküşünün ardından başlayan kaos ortamında, Başkurt halkının kendi kaderini tayin etmesi için öne atıldı:
• Başkurdistan Muhtar Cumhuriyeti: 1917'de ilan edilen muhtar devletin kurucuları arasında yer aldı ve Harbiye Nazırlığı (Savunma Bakanlığı) görevini üstlendi.[1]
• Kızıl Ordu ve Bolşeviklerle Mücadele: İlk başlarda Başkurt özerkliğini korumak adına Bolşeviklerle taktiksel anlaşmalar yapsa da Sovyet yönetiminin Türk halklarını sindirme ve sözlerini tutmama politikasını erken fark etti. [2]
• Basmacı Hareketi: Türkistan’a geçerek Sovyet işgaline karşı yürütülen "Basmacı Hareketi"nin (Türkistan Millî Birliği) lider kadrosunda yer aldı. Bu silahlı ve siyasi direnişin başarısızlığa uğramasının ardından, hayatî tehlikeler eşliğinde 1923 yılında vatanını terk etmek zorunda kaldı. [3]
2. Türkiye’ye Geliş ve Akademik Hayatın İnşası
Avrupa'da kısa bir süre kaldıktan sonra, Türkiye Cumhuriyeti'nin daveti üzerine 1925 yılında Ankara’ya geldi. Dönemin Maarif Vekili (Eğitim Bakanı) Hamdullah Suphi Tanrıöver’in desteğiyle Türkiye Cumhuriyeti vatandaşlığına kabul edildi ve İstanbul Darülfünunu’nda (bugünkü İstanbul Üniversitesi) Türk Tarihi Müderrisi olarak göreve başladı. [4]
Togan’ın Türkiye’deki akademik yaşamı, Türk tarih tezlerinin bilimsel bir zemine oturtulması açısından dönüm noktası oldu. Ancak bilimsel tarafsızlıktan taviz vermeyen karakteri, dönemin bazı resmî tarih görüşleriyle çatışmasına yol açtı:
• 1. Türk Tarih Kongresi (1932): Kongrede sunulan bazı teorilerin (özellikle coğrafya ve antropoloji temelli bazı aşırı tezlerin) metodolojik olarak hatalı olduğunu cesurca savundu. [5]
• Avrupa Yılları: Bu akademik fikir ayrılıkları nedeniyle görevinden istifa ederek Viyana’ya gitti. Burada doktora derecesini tamamladı, ardından Bonn ve Göttingen üniversitelerinde dersler vererek Avrupa bilim dünyasında da rüştünü ispat etti. [6]
• Yeniden Türkiye: 1939 yılında Millî Eğitim Bakanı Hasan Âli Yücel’in davetiyle Türkiye’ye geri döndü ve İstanbul Üniversitesi’nde Umumi Türk Tarihi Kürsüsü’nü kurdu. [7]
3. Tarihçilik Metodu ve Entelektüel Mirası
Zeki Velidi Togan, Türkiye’de "modern tarih metodolojisi" denildiğinde akla gelen ilk isimdir. Onun kaleme aldığı Tarihte Usul adlı eser, bugün dahi tarih öğrencilerinin ve araştırmacılarının başucu kaynağı niteliğindedir. [8]
Togan, tarihi sadece kronolojik bir olaylar dizisi olarak görmemiş; onu coğrafya, filoloji, arkeoloji ve sosyoloji ile harmanlayan disiplinlerarası bir yöntem benimsemiştir.
Başlıca Eserleri:
• Umumi Türk Tarihine Giriş: Türk dünyasının bütüncül tarihini coğrafi, kültürel ve siyasi boyutlarıyla ele alan anıtsal bir çalışmadır.
• Tarihte Usul: Tarih araştırmalarında belgenin nasıl değerlendirileceğini, kaynak tenkidinin nasıl yapılacağını anlatan metodolojik kılavuzdur.
• Bugünkü Türkili Türkistan ve Yakın Tarihi: Türkistan coğrafyasının yakın dönem siyasi ve sosyal yapısını bizzat gözlemlerine dayanarak aktardığı eşsiz bir kaynaktır.
• Hatıralar: Kendi fırtınalı hayatını, Lenin’den Atatürk’e kadar dönemin büyük liderleriyle olan temaslarını anlattığı biyografik şaheseridir.
"Tarihçi, olayları kendi döneminin şartları içinde, belgelere dayanarak ve tarafsızca incelemelidir; hisler veya ideolojik kalıplar bilimin önüne geçmemelidir." — Zeki Velidi Togan'ın tarihçilik felsefesinden özetle...
1970 yılında İstanbul’da vefat eden A. Zeki Velidi Togan, arkasında sadece binlerce sayfalık bilimsel makale ve kitap bırakmadı; aynı zamanda Türk tarihçiliğine yön veren onlarca nitelikli akademisyen yetiştirdi.
O, Rusya steplerinde bir hürriyet savaşçısı, Batı kütüphanelerinde titiz bir kâşif ve Türkiye’de modern tarih biliminin kurucu babası olarak hafızalardaki yerini korumaktadır. Onun hayatı; bilimin, vatan sevgisinin ve entelektüel namusun bir insanda nasıl kusursuzca birleşebileceğinin en somut kanıtıdır.
Dipnotlar
[1]: Zeki Velidi Togan, Hatıralar: Türkistan ve Diğer Müslüman Doğu Türklerinin Millî Varlık ve Kültür Mücadeleleri, İstanbul, 1969, s. 125-130.
[2]: Togan, Hatıralar, s. 180-185.
[3]: Zeki Velidi Togan, Bugünkü Türkili Türkistan ve Yakın Tarihi, İstanbul: Enderun Kitabevi, 1981, s. 340-345.
[4]: İlgili dönemin atama kararları ve Hamdullah Suphi Bey ile yazışmalar için bkz. Togan, Hatıralar, s. 412.
[5]: Birinci Türk Tarih Kongresi: Konferanslar, Müzakereler, Maarif Vekaleti, Ankara, 1932, s. 320-328.
[6]: Zeki Velidi Togan'ın Viyana Üniversitesi'ndeki doktora tezi: "Ibn Fadlan’s Reisebericht" (İbn Fadlan'ın Seyahatnamesi), Leipzig, 1939.
[7]: İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Tarih Bölümü Arşivi, 1939-1940 Öğretim Yılı Kadro Kayıtları.
[8]: Zeki Velidi Togan, Tarihte Usul, İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Yayınları, İstanbul, 1950, s. 15-22.