İTTİHAT VE TERAKKİ’NİN İKTİSAT DEHASI VE TEŞKİLATÇI RUHU: "KÜÇÜK EFENDİ" KARA KEMAL

Osmanlı İmparatorluğu’nun son çeyrek asrına damgasını vuran İttihat ve Terakki Cemiyeti, yalnızca askerî ve siyasi bir klik değil, aynı zamanda toplumsal ve ekonomik yapıyı dönüştürmeyi hedefleyen radikal bir modernleşme hareketidir. Bu hareketin arka planında, askerî kadronun (Enver, Cemal) ve siyasi liderlerin (Talat Bey) gölgesinde kalan ancak cemiyetin kılcal damarlarını yöneten sivil bir deha bulunmaktadır: Kara Kemal. Klasik tarih yazımında genellikle geri planda bırakılan Kara Kemal, imparatorluğun son döneminde yerli bir burjuvazi yaratma girişimi olan "Millî İktisat" politikalarının asıl yürütücüsüdür [1]. Bu makale, Kara Kemal’in teşkilatçılık faaliyetlerini, millî iktisat politikalarındaki rolünü ve Cumhuriyet dönemiyle olan sancılı kopuşunu akademik bir perspektifle ele almaktadır.
1. Kara Kemal’in Portresi ve Teşkilatçı Kimliği
1868 yılında İstanbul’da doğan Kara Kemal, gümrük memurluğu gibi sivil bürokrasi kademelerinde çalışmış, II. Meşrutiyet’in ilanından önce İttihat ve Terakki Cemiyeti’ne dahil olmuştur [2]. Karizmatik hitabetinden ziyade, perde arkasındaki sessiz ve organize edici gücüyle tanınmıştır. Enver Paşa’ya "Büyük Efendi", Talat Paşa’ya ise "Orta Efendi" denirken, Kara Kemal’e cemiyet tabanında ve halk arasında "Küçük Efendi" lakabı verilmiştir [3].
Kara Kemal’in en büyük başarısı, İstanbul esnafını ve işçilerini İTC çatısı altında örgütlemesidir. İstanbul’daki hamallar, kayıkçılar, arabacılar ve fırıncılar gibi geleneksel iş kollarını lonca benzeri ama modern siyasi bir yapıda (Esnaf Cemiyetleri) bir araya getirmiştir. Bu teşkilatlanma, İTC’nin İstanbul sokaklarındaki fiziki ve siyasi kontrolünü mutlak kılmıştır [4].
2. Millî İktisat Politikası ve "İaşe" Krallığı
I. Dünya Savaşı (1914-1918), Osmanlı İmparatorluğu için yalnızca cephelerdeki bir varoluş mücadelesi değil, aynı zamanda ekonomik bir kurtuluş savaşı olarak kurgulanmıştır. Kapitülasyonların tek taraflı kaldırılmasıyla birlikte, İTC "Millî İktisat" (National Economy) doktrinini uygulamaya koymuştur. Bu doktrinin amacı, gayrimüslim tekelindeki ticaret hayatını Türk ve Müslüman unsurların eline geçirmek ve yerli bir sermaye sınıfı (millî burjuvazi) yaratmaktır [5].
Kara Kemal, bu politikanın pratik sahadaki en büyük uygulayıcısı olmuştur. Savaş yıllarında kurulan İaşe Nezareti bünyesinde olağanüstü yetkilerle donatılmıştır. Onun liderliğinde kurulan anonim şirketler (örneğin Heyet-i Mahsusa-i Ticariye) vasıtasıyla, Anadolu’dan gelen tahıl ve gıda maddelerinin İstanbul’daki dağıtımı tamamen kontrol altına alınmıştır [6]. Kara Kemal:
• Halka ucuz ve düzenli gıda sağlamayı amaçlayan "İaşe" sistemini kurmuş,
• Müslüman esnafı desteklemek için kooperatifler kurdurmuş,
• "Vagon Ticareti" olarak bilinen ve savaş döneminde vagon tahsisatlarını elinde tutarak büyük sermaye birikimi sağlayan sistemi bizzat yönetmiştir [7].
Bu dönemde Kara Kemal’in esnaf üzerindeki mutlak hakimiyeti, onun İTC içinde Talat Paşa kadar güçlü bir sivil figür haline gelmesini sağlamıştır.
3. Cumhuriyet Dönemi, Muhalefet ve Tasfiye (1923 - 1926)
Mondros Mütarekesi’nin ardından İTC liderlerinin yurt dışına kaçmasıyla Kara Kemal, İngiliz işgal kuvvetleri tarafından tutuklanarak Malta’ya sürgün edilmiştir [8]. Sürgünden kaçtıktan sonra Ankara Hükümeti ile temas kurmuş, hatta Anadolu’daki Millî Mücadele’ye İstanbul’daki gizli Karakol Cemiyeti vasıtasıyla silah ve mühimmat sevkiyatında önemli roller üstlenmiştir [9].
Ancak Cumhuriyet’in ilanından sonra, eski İttihatçı kadroların Ankara’daki yeni yönetimle (Mustafa Kemal Paşa liderliğindeki kadroyla) iktidar mücadelesi kaçınılmaz hale gelmiştir. Kara Kemal, eski İttihatçıların gücünü korumak ve iktisadi şirketleri elde tutmak için Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası (TCF) çevreleriyle dirsek temasına girmiştir [10].
Kırılma noktası, 1926 yılındaki İzmir Suikastı Girişimi olmuştur. Mustafa Kemal Paşa’ya yönelik bu suikast planının arkasında eski İttihatçıların olduğu iddia edilmiş ve geniş çaplı bir tasfiye operasyonu başlatılmıştır. İstiklal Mahkemesi tarafından gıyabında ölüm cezasına çarptırılan Kara Kemal, İstanbul’da haftalarca kaçak hayatı yaşamış, en nihayetinde saklandığı bir evin bahçesindeki kümeste kıstırılınca yakalanacağını anlayarak intihar etmiştir (27 Temmuz 1926) [11].
Sonuç
Kara Kemal, Osmanlı’dan Cumhuriyet’e geçiş sürecindeki sancılı dönüşümün en dramatik kurbanlarından biridir. O, sadece bir yeraltı teşkilatçısı değil, Türk iktisat tarihinde "devlet eliyle burjuvazi yaratma" modelinin ilk pratik uygulayıcısıdır. Kurduğu esnaf cemiyetleri ve iaşe ortaklıkları, Cumhuriyet döneminin devletçilik ve millî sermaye politikalarına doğrudan zemin hazırlamıştır. Onun trajik sonu ise, İmparatorluğun küllerinden doğan yeni ulus-devletin, kendi iktidar alanında eski İttihatçı hiyerarşiyi ve paralel güç odaklarını kesin olarak tasfiye etme iradesinin bir göstergesidir.
Akademik Dipnotlar (Referanslar)
1. Zafer Toprak, Türkiye'de "Milli İktisat" (1908-1918), Ankara: Yurt Yayınları, 1982, s. 45-48.
2. Feroz Ahmad, İttihat ve Terakki (1908-1914), İstanbul: Kaynak Yayınları, s. 112.
3. Şerif Mardin, Jön Türklerin Siyasi Fikirleri: 1895-1908, İstanbul: İletişim Yayınları, s. 89. (Küçük Efendi lakabının halk ve esnaf arasındaki sosyolojik karşılığı üzerine detaylı bir analiz sunar).
4. Tarık Zafer Tunaya, Türkiye'de Siyasal Partiler, Cilt 3: İttihat ve Terakki, İstanbul: Hürriyet Vakfı Yayınları, 1989, s. 320.
5. Sina Akşin, Jön Türkler ve İttihat ve Terakki, İstanbul: İmge Kitabevi, s. 201.
6. Erik Jan Zürcher, Milli Mücadelede İttihatçılık, İstanbul: Bağlam Yayınları, 1987, s. 74. (İaşe Nezareti bünyesindeki örgütlenmenin finansal boyutlarını açıklar).
7. Zafer Toprak, İttihat - Terakki ve Cihan Harbi, İstanbul: Homer Kitabevi, 2003, s. 132-135. (Vagon ticareti ve esnaf şirketlerinin sermaye yapısı tablolandırılmıştır).
8. Bilal Şimşir, Malta Sürgünleri, Ankara: Bilgi Yayınevi, 1985, s. 98.
9. M. Tayyib Gökbilgin, Milli Mücadele Başlarken, İstanbul: İş Bankası Kültür Yayınları, s. 211. (Karakol Cemiyeti ve Kara Kemal ilişkisi).
10. Erik Jan Zürcher, Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası, İstanbul: Bağlam Yayınları, s. 145.
11. Uğur Mumcu, Gazi Paşa'ya Suikast, İstanbul: tekin Yayınevi, s. 67-72. (Kara Kemal'in kaçış süreci, saklandığı evler ve intihar anına dair polis raporları).