**TÜRK KÜLTÜR VE EDEBİYAT TARİHÇİLİĞİNDE ABİDEVİ BİR ŞAHSİYET: NİHAT SAMİ BANARLI Yunus Buğra YILMAZ**

**TÜRK KÜLTÜR VE EDEBİYAT TARİHÇİLİĞİNDE ABİDEVİ BİR ŞAHSİYET: NİHAT SAMİ BANARLI

Yunus Buğra YILMAZ**
Nihat Sami Banarlı (1907-1974), Cumhuriyet dönemi Türk edebiyatı tarihçiliği, dil bilimi, edebi tenkit ve pedagoji alanlarında yön verici roller üstlenmiş mütefekkirdir. Mehmet Fuat Köprülü ile bilimsel temelleri atılan Türk edebiyatı tarihçiliği metodunu estetik ve duygusal bir derinlikle harmanlayan Banarlı, özellikle Yahya Kemal Beyatlı çizgisinde şekillenen "yaşayan Türkçe" anlayışının en güçlü savunucularından biri olmuştur. Bu çalışmada; Banarlı’nın hayatı, edebiyat tarihçiliğindeki metodolojisi, dil felsefesi, Yahya Kemal külliyatının intişarındaki rolü ve Türk kültür mirasına yaptığı metodolojik katkılar geniş bir akademik perspektiften incelenmektedir.
1. Giriş: Dönemsel Arka Plan ve Biyografik Çerçeve
20. yüzyılın ilk yarısı, Türk toplumunun dil, kültür, kimlik ve siyaset düzleminde radikal kırılmalar yaşadığı bir geçiş dönemidir. Osmanlı İmparatorluğu’ndan Cumhuriyet’e devrolan entelektüel miras, bir yandan Batılılaşma sancıları çekerken diğer yandan öz kimliği ve dili yeniden tanımlama gayretine girmiştir. İşte Nihat Sami Banarlı, bu iki kutup arasında köprü vazifesi gören, Doğu-Batı sentezini süzgeçten geçiren ve kökleri mazide olan bir gelecek tasavvurunu benimseyen entelektüel kuşağın temsilcisidir.
1907 yılında İstanbul’da doğan Banarlı, Yüksek Muallim Mektebi ve İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi’nden mezun olduktan sonra uzun yıllar Kuleli Askerî Lisesi, Işık Lisesi ve İstanbul Yüksek Muallim Mektebi gibi köklü kurumlarda edebiyat öğretmenliği yapmıştır. Onun öğretmenlik vasfı, sadece sınıflarla sınırlı kalmamış; kaleme aldığı müfredat kitapları ve incelemeler vasıtasıyla nesiller boyu sürecek bir "edebiyat ve dil şuuru" inşasına dönüşmüştür [1].
2. Edebiyat Tarihçiliği ve Metodolojik Yaklaşımı
Nihat Sami Banarlı’nın edebiyat tarihçisi olarak ortaya koyduğu en abidevi eser, hiç şüphesiz iki dev ciltten oluşan Resimli Türkçe Edebiyat Tarihidir. Bu eser, kendisinden önce kaleme alınan biyografik tezkire geleneği ile sadece kuru tarihsel veriler sunan pozitivist yaklaşımın ötesine geçmeyi başarmıştır.
2.1. Disiplinlerarası Metodoloji
Banarlı, edebiyat tarihini yalnızca metinlerin kronolojik sıralaması olarak görmez; onu sosyoloji, tarih, sanat tarihi ve filoloji ile harmanlar. Eserinde Türk edebiyatının teşekkülünü şu temel safhalarda inceler:
• Destanlar Devri ve Mitolojik Altyapı: Türk milletinin Altaylar’dan Anadolu’ya uzanan kültürel hafızasını ve İslamiyet öncesi sözlü edebiyat ürünlerini mitsel dokuyu bozmadan çözümler [2].
• İslamiyet Etkisindeki Türk Edebiyatı: Kutadgu Bilig ve Divânu Lugâti't-Türk ile başlayan, Divan ve Halk edebiyatı dallarıyla gelişen süreci; dini, felsefi ve estetik boyutlarıyla ele alır [2].
• Batı Etkisinde Gelişen Türk Edebiyatı: Tanzimat’tan itibaren gelişen yenileşme hareketlerini, edebi akımları ve Türkleşme/modernleşme sancılarını dönemin zeitgeist'ı (devrin ruhu) üzerinden tahlil eder [2].
2.2. Görsel Metodoloji ve Pedagojik Katkı
Resimli Türkçe Edebiyat Tarihi’nin dönemi için en yenilikçi yönü, içerdiği zengin minyatür, fotoğraf, el yazması örneği ve mimari görsel arşivdir. Banarlı, edebi metnin yaratıldığı mekân ve çağdan soyutlanamayacağını savunarak görselliği akademik tahlilin organik bir parçası kılmıştır [3].
3. Dil Felsefesi: "Yaşayan Türkçe" ve Dil Milliyetçiliği
Nihat Sami Banarlı’nın düşünce sisteminin merkezinde "dil" yer alır. Cumhuriyet dönemi dil devrimi sonrasında ortaya çıkan aşırı tasfiyecilik (özleştirmecilik) cereyanlarına karşı duran Banarlı, muhafazakâr ve sentezci bir dil felsefesi geliştirmiştir.
[ Türk Dili Tasavvuru ]
│
┌─────────────────────┴─────────────────────┐
▼ ▼
[Tarihsel Derinlik] [Estetik Ses Zenginliği]
(Yüzyılların birikimi) (Halkın sinesinde yoğrulma)
3.1. Kelimelerin Fetih Hakkı
Banarlı’ya göre bir kelimenin kökeninin Arapça, Farsça veya Fransızca olması o kelimenin Türkçeliğine halel getirmez. Eğer bir kelime asırlar boyunca Türk milletinin vicdanında, türkülerinde, şiirlerinde işlenmiş ve Türk ses musikisine uydurulmuşsa, o kelime artık "fethedilmiş" ve Türkçeleşmiştir [4].
"Kelimeler de milletler gibi fetihler yaparlar. Yüzyıllarca Türk halkının ağzında yoğrularak Türkçenin ses ve mana güzelliğine kavuşmuş her kelime, özbeöz Türkçedir. Dilden kelime atmak, vatandan toprak koparmak gibidir." [4]
3.2. Türkçenin Sırları Eseri Üzerine
Banarlı’nın dil davalarını ve Türkçe sevgisini işlediği Türkçenin Sırları adlı eseri, bir dil bilgisi kitabı olmaktan ziyade Türk dilinin estetik, mistik ve sosyolojik manifestosudur. Kitapta Türkçenin imparatorluk dili olma vasfı, kelimelerin mühürleri ve ses uyumları adeta bir sanat eseri inceliğinde tahlil edilir [5].
4. Yahya Kemal Beyatlı ile Entelektüel Akrabalık ve Külliyatın İnşası
Banarlı’nın fikri dünyasının şekillenmesinde şair Yahya Kemal Beyatlı’nın müstesna bir yeri vardır. Yahya Kemal’in "Kökü mazide olan ati" (Geleceği geçmişin kökleri üzerine kurma) ilkesi, Banarlı’nın tüm incelemelerinin ana eksenini oluşturmuştur.
• Yahya Kemal Enstitüsü ve Cemiyeti: 1958 yılında Yahya Kemal’in vefatının ardından kurulan enstitünün kurucu kadrosunda yer alan Banarlı, hayatının son dönemini şairin neşredilmemiş eserlerini derlemeye adamıştır [6].
• Külliyatın Yayına Hazırlanması: Yahya Kemal hayattayken kitaplaştırmadığı Kendi Gök Kubbemiz, Eğil Dağlar, Bitmemiş Şiirler gibi abidevi eserler; Banarlı’nın titiz metin tenkidi (felsefi ve filolojik edisyon kritik) çalışmaları sayesinde Türk edebiyatına kazandırılmıştır [6].
5. Edebi Tenkit, Monografi ve Denemeciliği
Banarlı yalnızca bir tarihçi değil, aynı zamanda mahir bir monografi yazarı ve edebi münekkit olarak öne çıkar.
• Monografi Çalışmaları: Şeyh Galip, Fuzuli, Mehmet Akif Ersoy ve Yahya Kemal üzerine yazdığı müstakil makaleler ve eserler, Türk şairlerinin estetik dünyalarını açımlayan temel kaynaklar arasındadır [7].
• Deneme ve İnceleme: İman ve Yaşama Sevinci, Tarih ve Tasavvuf gibi tematik yazılarında, Doğu ve Batı medeniyetlerinin sanat anlayışlarını mukayeseli olarak ele almış; Doğu'nun mistik derinliği ile Batı'nın formal disiplinini sentezlemeye çalışmıştır [8].
6. Sonuç
Nihat Sami Banarlı, Türk edebiyat tarihçiliğinde gelenek ile modernite arasında aşırılıklardan uzak, dengeli bir köprü kurmuştur. Dili bir milletin varlık sebebi ve mukaddesatı olarak gören "yaşayan Türkçe" anlayışı, bugün dahi sosyolinguistik tartışmalarda geçerliliğini korumaktadır. Kaleme aldığı Resimli Türkçe Edebiyat Tarihi ve Türkçenin Sırları başta olmak üzere bıraktığı mirasıyla Banarlı; edebiyat araştırmacıları, dil bilimciler ve Türk kültürü üzerine çalışan mütefekkirler için temel referans noktalarından biri olmaya devam etmektedir.
Dipnotlar ve Kaynakça
1. Yetiş, K. (1998). Yahya Kemal ve Nihat Sami Banarlı, Kubbealtı Neşriyatı, İstanbul, s. 15-28.
2. Banarlı, N. S. (1983). Resimli Türkçe Edebiyat Tarihi, Cilt I, Milli Eğitim Basımevi, İstanbul, s. 1-18.
3. Mardin, Ş. (1992). Türk Modernleşmesi ve Aydınlar, İletişim Yayınları, İstanbul, s. 104-112.
4. Banarlı, N. S. (1972). Türkçenin Sırları, İstanbul Fetih Cemiyeti Yayınları, İstanbul, s. 22-35.
5. Kapan, M. (2005). "Nihat Sami Banarlı'nın Dil Anlayışı ve Türkçenin Sırları Üzerine Bir İnceleme", Türk Dili Araştırmaları Dergisi, Sayı: 14, s. 110-125.
6. Sazyek, H. (2002). "Yahya Kemal Enstitüsü ve Nihat Sami Banarlı'nın Edebi Mirastaki Payı", Edebiyat Fakültesi Dergisi, Cilt: 19, Sayı: 2, s. 45-58.
7. Okay, O. (2008). Edebiyat Tarihi Teorisi ve Uygulamaları, Dergâh Yayınları, İstanbul, s. 88-95.
8. Banarlı, N. S. (1976). İman ve Yaşama Sevinci, Kubbealtı Neşriyatı, İstanbul, s. 50-64.