**TÜRK-İSLAM DÜNYASININ ASIRLIK ÇINARI: DR. CEVAT HEYET’İN HAYATI, ESERLERİ VE TÜRKOLOG KİMLİĞİ Yunus Buğra YILMAZ**
Dr. Cevat Heyet (1925-2014), mesleki yaşamında uluslararası çaptaki başarılarıyla tanınan uzman bir cerrah, entelektüel hayatında ise Güney Azerbaycan Türklerinin dil, edebiyat, tarih ve milli kimlik mücadelesine yön veren duayen bir Türkologdur. Pehlevi rejimi ve sonrasındaki zorlu siyasi iklime rağmen, Tehran’da yayımladığı Varlık dergisi etrafında bir Türk kültürü havzası oluşturmuştur. Bu çalışmada; Cevat Heyet’in biyografisi, tıp bilimindeki yeri, Türkolojiye sunduğu metodolojik katkılar ve Varlık dergisi eksenindeki yayıncılık faaliyetleri akademik bir çerçevede incelenmektedir.
TÜRK-İSLAM DÜNYASININ ASIRLIK ÇINARI: DR. CEVAT HEYET’İN HAYATI, ESERLERİ VE TÜRKOLOG KİMLİĞİ
Yunus Buğra YILMAZ
Özet
Dr. Cevat Heyet (1925-2014), mesleki yaşamında uluslararası çaptaki başarılarıyla tanınan uzman bir cerrah, entelektüel hayatında ise Güney Azerbaycan Türklerinin dil, edebiyat, tarih ve milli kimlik mücadelesine yön veren duayen bir Türkologdur. Pehlevi rejimi ve sonrasındaki zorlu siyasi iklime rağmen, Tehran’da yayımladığı Varlık dergisi etrafında bir Türk kültürü havzası oluşturmuştur. Bu çalışmada; Cevat Heyet’in biyografisi, tıp bilimindeki yeri, Türkolojiye sunduğu metodolojik katkılar ve Varlık dergisi eksenindeki yayıncılık faaliyetleri akademik bir çerçevede incelenmektedir.
1. Giriş ve Biyografik Arka Plan
20. yüzyılda İran'da yaşayan Türk toplulukları, gerek Kaçar Hanedanlığı'nın son bulup Pehlevi Rejimi'nin (1925) kurulması gerekse izlenen Farslaştırma (asimilasyon) politikaları nedeniyle dilsel ve kültürel haklarından mahrum bırakılmıştır. Bu baskı ortamında, Türk dilinin ve kimliğinin yaşatılması adına bireysel ve kurumsal inisiyatifler hayati rol oynamıştır.
1925 yılında Tebriz’de dünyaya gelen Cevat Heyet, köklü ve entelektüel bir aileye mensuptur. Babası Mirza Ali Heyet, İran Adalet Bakanlığı yapmış ve Anayasa Mahkemesi Başkanlığı görevlerinde bulunmuş mühim bir hukukçudur [1]. İlk ve ortaöğrenimini Tebriz ile Tahran’da tamamlayan Heyet, tıp eğitimine Tahran Üniversitesi Tıp Fakültesi’nde başlamış, ardından eğitimini İstanbul Üniversitesi Tıp Fakültesi ve Paris’te sürdürmüştür [2].
2. Tıp Bilimindeki Öncü Rolü
Dr. Cevat Heyet, Türkoloji alanındaki devasa külliyatının yanı sıra, tıp dünyasında da uluslararası kabule sahip bir tıp insanıdır.
• Açık Kalp Ameliyatları: 1952 yılında Paris’ten Tahran’a döndükten sonra, İran’da ilk kez gerçekleştirilen böbrek nakli ve açık kalp ameliyatı gibi devrim niteliğindeki cerrahi operasyonlara imza atmıştır [3].
• Akademik Yayınlar ve Dernekler: İran Cerrahi Derneği'ni kurmuş, uzun yıllar bu kurumun başkanlığını yürütmüş ve Fransız Cerrahi Akademisi üyesi seçilmiştir. Tıp alanında kaleme aldığı çok sayıda ders kitabı ve yüzlerce makalesi bulunmaktadır [3].
3. Türkoloji Çalışmaları ve Metodolojisi
Cevat Heyet, tıp mesleğindeki yoğunluğuna rağmen hayatının merkezine Türk dili, edebiyatı ve tarihini yerleştirmiştir. Türkolojiye olan ilgisi, İstanbul’daki öğrencilik yıllarında Türk dünyasından aydınlarla tanışması ve Prof. Dr. M. Fuat Köprülü, Zeki Velidi Togan gibi isimlerin metodolojisinden etkilenmesiyle derinleşmiştir [4].
[ Dr. Cevat Heyet'in Mirası ]
│
┌──────────────────────────┴──────────────────────────┐
▼ ▼
[ Tıp Alanı ] [ Türkoloji Alanı ]
- İlk Açık Kalp Ameliyatı (İran) - Varlık Dergisi Kurucusu
- İran Cerrahi Derneği Başkanı - Türk Edebiyatı Tarihi Araştırmaları
- Fransız Cerrahi Akademisi Üyesi - Türk Dili ve Lehçeleri Analizleri
3.1. Edebiyat Tarihçiliği
Heyet’in edebiyat tarihi alanındaki temel amacı, unutturulmaya ve yok edilmeye çalışılan Azerbaycan Türk edebiyatı birikimini yazılı kayda geçirmek olmuştur.
• Azerbaycan Edebiyatına Bir Bakış adlı eseri, başlangıçtan günümüze kadar yetişen şair ve yazarları kategorize eden, metin tahlilleriyle zenginleştirilmiş ana kaynak niteliğindedir [5].
• Türklerin Tarih ve Kültürüne Bir Bakış adlı çalışmasında ise genel Türk tarihini ve Türk kavimlerinin kültür miraslarını karşılaştırmalı bir yaklaşımla ele almıştır [6].
3.2. Dil Bilimi ve Lehçe Araştırmaları
İran coğrafyasında konuşulan Türk lehçelerinin (Azerbaycan, Kaşkay, Horasan, Türkmen vb.) gramer yapılarını ve fonetik özelliklerini incelemiştir. Türk Dili ve Lehçelerinin Tarihi eseri, bu sahadaki en geniş kapsamlı tasniflerden biri kabul edilir [7].
4. Kültürel Direnişin Simgesi: Varlık Dergisi
1979 İran İslam Devrimi’nin yarattığı nispi serbestlik ortamını değerlendiren Cevat Heyet; Prof. Dr. Hamid Nutki, M. Ali Ferzane ve H. M. Savalan gibi aydınlarla birlikte Varlık (Varlığ) dergisini yayınlamaya başlamıştır.
• Dil ve Yayın Politikası: Dergi, Türkçe ve Farsça olmak üzere iki dilde yayımlanmış; İran’da Türk dilinde yayın yapmanın yasak olduğu onlarca yıllık süreçten sonra adeta bir can suyu olmuştur [8].
• Bir Ekol Olma Vasfı: Varlık dergisi sadece bir dergi değil, aynı zamanda Güney Azerbaycan’da Türk alfabesinin standartlaşması (Arap harfli Türkçe imla birliği), yeni edebiyatçıların yetişmesi ve Türk dünyası ile entelektüel bağların kurulması hususunda bir okul görevi üstlenmiştir [8].
5. Türk Dünyasıyla Entegrasyon ve Ödülleri
Dr. Cevat Heyet, Türkiye, Azerbaycan ve diğer Türk cumhuriyetleriyle akademik ve kültürel bağların güçlendirilmesinde köprü işlevi görmüştür.
• Bakü Devlet Üniversitesi, Ege Üniversitesi ve İstanbul Üniversitesi gibi kurumlardan fahri doktora unvanları almıştır.
• Türk Dil Kurumu (TDK) ve Türk Tarih Kurumu (TTK) şeref üyeliğine seçilmiş, Türk dünyasına hizmetlerinden ötürü pek çok uluslararası nişan ve ödüle layık görülmüştür [9].
6. Sonuç
12 Ağustos 2014 tarihinde Bakü’de vefat eden ve I. Fahri Hiyaban’da toprağa verilen Dr. Cevat Heyet, hem neşter tutan elleriyle yüzlerce hayata dokunmuş bir tabip hem de kalemiyle bir milletin dilini ve hafızasını diri tutmuş bir bilgedir. Zorlu siyasi ve kültürel şartlar altında kurduğu Varlık dergisi ve arkasında bıraktığı onlarca akademik eser, Türk dünyası araştırmaları için aşılması güç bir deniz feneri niteliği taşımaktadır.
Dipnotlar ve Kaynakça
1. Sarıray, H. (2010). "İran Türklerinin Bilge Atası: Dr. Cevat Heyet", Kardeş Kalemler Dergisi, Sayı: 44, s. 12-18.
2. Kafkasyalı, A. (2002). İran Türkleri Edebiyat Antolojisi, Cilt V, Erzurum: Atatürk Üniversitesi Yayınları, s. 102-108.
3. Heyet, C. (2008). Işığa Doğru (Biyografi ve Anılar), Tahran: Varlık Yayınları, s. 45-62.
4. Devellioğlu, A. (2015). "Dr. Cevat Heyet’in Türkolojiye Katkıları ve Metodolojisi", Türk Dili Araştırmaları Yıllığı - Belleten, Cilt: 63, Sayı: 2, s. 215-230.
5. Heyet, C. (1990). Azerbaycan Edebiyatına Bir Bakış, Bakü: Yazıçı Yayınları, s. 15-30.
6. Heyet, C. (1996). Türklerin Tarih ve Kültürüne Bir Bakış, Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları, s. 88-105.
7. Ergin, M. (1998). "İran'da Türk Dili Araştırmaları ve Cevat Heyet", Türk Kültürü Dergisi, Sayı: 421, s. 280-289.
8. Akpınar, Y. (1994). Azeri Edebiyatı Araştırmaları, İstanbul: Dergâh Yayınları, s. 310-325.
9. Türk Dil Kurumu. (2014). "Dr. Cevat Heyet’in Veftatının Ardından", Türk Dili Dergisi, Sayı: 753, s. 4-8.
