**TÜRK DÜNYASI EDEBİYATINDA KÜLTÜREL DİPLOMASİ VE ENTEGRASYON: PROF. DR. YAKUP DELİÖMEROĞLU’NUN HAYATI, FİKİRLERİ VE ESERLERİ -Yunus Buğra YILMAZ**

TÜRK DÜNYASI EDEBİYATINDA KÜLTÜREL DİPLOMASİ VE ENTEGRASYON: PROF. DR. YAKUP DELİÖMEROĞLU’NUN HAYATI, FİKİRLERİ VE ESERLERİ
Yunus Buğra YILMAZ
Özet
Bu akademik çalışmada; Türk Dünyası arasında edebi, kültürel, akademik ve kurumsal bağların yeniden tesis edilmesinde öncü roller üstlenmiş olan akademisyen, yazar, yayıncı ve sivil toplum önderi Prof. Dr. Yakup Deliömeroğlu’nun (yazılarındaki adıyla Yakup Ömeroğlu) biyografisi, entelektüel vizyonu ve kültürel diplomasiye sunduğu katkılar kapsamlı bir biçimde incelenmiştir. Çalışma; Deliömeroğlu’nun akademik kariyerini, Türkiye Yazarlar Birliği (TYB) ve Avrasya Yazarlar Birliği (AYB) genel başkanlıkları dönemindeki icraatlarını, Kardeş Kalemler dergisi ile kurduğu ortak edebiyat kanonunu ve uluslararası ölçekte yürüttüğü somut projeleri tarihsel ve sosyolojik bağlamı içinde ele almaktadır.
Anahtar Kelimeler: Yakup Deliömeroğlu, Yakup Ömeroğlu, Avrasya Yazarlar Birliği, Türk Dünyası, Kardeş Kalemler, Kültürel Diplomasi, Ortak Türk Edebiyatı.
1. Giriş: Tarihsel Bağlam ve Kültürel Entegrasyon İhtiyacı
20. yüzyılın son çeyreğinde (1991) Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği’nin (SSCB) dağılmasıyla birlikte, Orta Asya ve Kafkasya coğrafyasında yer alan Türk Cumhuriyetleri bağımsızlıklarını kazanmıştır. Bu tarihsel kırılma, yaklaşık bir asırdır jeopolitik ve ideolojik sınırlarla birbirinden ayrılmış olan Türk topluluklarının yeniden temas kurması adına eşsiz bir zemin yaratmıştır. Ancak bağımsızlık sonrasında ortaya çıkan tablo; dil, harf, müfredat ve edebi birikim hususlarında ciddi bir kopukluğun varlığını göstermiştir.
Siyasi ve ekonomik diplomasinin yetersiz kaldığı ya da ağır işlediği noktalarda, halklar ve aydınlar arasındaki entegrasyonu sağlayacak en temel unsur "kültürel diplomasi" olmuştur. Gaspıralı İsmail’in 19. yüzyılın sonlarında formüle ettiği "Dilde, fikirde, işte birlik" mefkûresini 21. yüzyılın pratik sahnesine aktaran en önemli aktörlerden biri Prof. Dr. Yakup Deliömeroğlu olmuştur. Deliömeroğlu, Türk coğrafyaları arasındaki iletişimsizliği bertaraf etmek amacıyla sivil toplum kuruluşları, süreli yayınlar, tercüme projeleri ve uluslararası edebiyat kurultayları vasıtasıyla çok boyutlu bir entegrasyon modeli geliştirmiştir.
2. Biyografik Arka Plan, Eğitimi ve Akademik Kariyeri
Yakup Deliömeroğlu, 1966 yılında Çankırı’nın Şabanözü ilçesinde doğmuştur. İlk ve ortaöğrenimini Türkiye’nin farklı illerinde tamamladıktan sonra yükseköğrenimini Ankara Üniversitesi Veteriner Fakültesi’nde 1987 yılında bitirmiştir. Yüksek lisans ve doktora eğitimini de aynı üniversitenin Sağlık Bilimleri Enstitüsü bünyesinde tamamlayarak doktor unvanını almıştır.
Eğitim kökeni fen bilimleri ve veteriner hekimlik olmasına karşın, gençlik yıllarından itibaren Türk dünyası tarihi, sosyolojisi ve edebiyatına karşı derin bir ilgi beslemiştir. Akademik ve bürokratik kariyeri boyunca:
• Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi,
• Ahmet Yesevi Üniversitesi (Kazakistan / Türkistan) ve
• Gazi Üniversitesi bünyesinde öğretim üyeliği, idari yöneticilik ve koordinatörlük görevlerinde bulunmuştur.
Özellikle Ahmet Yesevi Üniversitesi’nin kuruluş ve yapılanma yıllarında Kazakistan’da bulunması, onun bölge sahasını doğrudan tanımasına, Türkistan coğrafyasındaki aydınlar, şairler ve yazarlar ile doğrudan temas kurmasına imkân sağlamıştır. Aynı dönemde Başbakanlık bünyesinde Türk Cumhuriyetleri ile İlişkiler Müşavirliği ve Tarım ve Köyişleri Bakanlığı’nda bakan danışmanlığı görevlerini yürüterek devlet düzeyindeki bürokratik mekanizmalar ile sivil toplum vizyonunu birleştirmeyi başarmıştır.
3. Sivil Toplum Örgütlenmeleri ve Kültürel Diplomasi Hamleleri
3.1. Gençlik Hareketleri ve Türk Dünyası Gençlik Kurultayları
Deliömeroğlu’nun sivil toplum alanındaki ilk geniş çaplı faaliyetleri 1990’lı yılların başına rastlar. Bağımsızlığın ilk yıllarında kurulan Dünya Türk Gençleri Birliği’nin kurucu kadrolarında yer almış ve genel başkanlık görevini yürütmüştür. Bu çatı altında düzenlenen Türk Dünyası Gençlik Kurultayları, farklı Türk topluluklarından gelen genç aydınların, öğrencilerin ve akademisyenlerin birbirlerini tanımasına ve ortak projeler geliştirmesine zemin hazırlamıştır.
3.2. Türkiye Yazarlar Birliği (TYB) Dönemi
2000’li yılların başında Türkiye Yazarlar Birliği yönetimine giren Deliömeroğlu, 2004-2006 yılları arasında TYB Genel Başkanlığı görevini üstlenmiştir. Bu dönemde TYB’nin uluslararası faaliyetlerini genişletmiş, "Türkçenin Uluslararası Şiir Şölenleri" gibi organizasyonların geniş coğrafyalara yayılmasında etkin rol oynamıştır.
3.3. Avrasya Yazarlar Birliği (AYB) ve Kurumsallaşma
2006 yılında bir grup edebiyatçı ve akademisyenle birlikte Avrasya Yazarlar Birliği’ni (AYB) kurmuş ve vefatına kadar bu birliğin Genel Başkanlığını yürütmüştür. AYB, Türkiye merkezli bir sivil toplum kuruluşu olmanın ötesine geçerek Balkanlar’dan Doğu Türkistan’a, Sibirya’dan Ortadoğu’ya kadar uzanan geniş bir coğrafyadaki yazar örgütlerinin üst çatı organizasyonu haline gelmiştir.
AYB bünyesinde yürütülen başlıca tasarılar şunlardır:
• Ortak Edebiyat Dergisi (Kardeş Kalemler): 2007 yılının Ocak ayında yayın hayatına başlayan aylık edebiyat dergisi Kardeş Kalemler, Türk coğrafyasındaki şair ve yazarların eserlerini Türkiye Türkçesine ve diğer Türk lehçelerine kazandıran en uzun soluklu yayın organı olmuştur.
• Bengü Yayınları: Türk dünyası klasiklerinin, modern edebiyat metinlerinin ve akademik araştırmaların basıldığı devasa bir yayın evi külliyatı oluşturulmuştur.
• Aktarma ve Çeviri Atölyeleri: Türk lehçeleri arasındaki karşılıklı çeviri yetersizliğini aşmak amacıyla edebiyat mütercimleri yetiştirilmiştir.
• Uluslararası Mahmud Kaşgari Hikâye Yarışması: Türk dünyasının genelini kapsayan ve her ülkenin kendi içinde derecelendirme yaparak katıldığı uluslararası bir edebiyat yarışması kurumsallaştırılmıştır.
4. Eserleri ve Entelektüel Literatür
Prof. Dr. Yakup Deliömeroğlu’nun fikri ve edebi üretimi; araştırma-inceleme kitaplarından gezi-deneme türüne, derleme ve antoloji çalışmalarından süreli yayın makalelerine kadar geniş bir yelpazeyi kapsamaktadır. Eserleri liste halinde aşağıda sunulmuştur:
Telif Kitapları ve Araştırma-İnceleme Eserleri
• Tatarlar ve Tataristan (1995 / 1997): Volga-Ural bölgesindeki Tatar Türklerinin tarihi, edebi birikimi, sosyal yapısı ve bağımsızlık sonrasındaki kültürel uyanışını konu alan öncü bir saha araştırmasıdır.
• Türk Dünyası: Görüş ve Politikalar (1998 / 1999): SSCB sonrası dönemde Türkiye’nin ve Türk Cumhuriyetlerinin izlemesi gereken jeopolitik, sosyolojik ve kültürel stratejileri içeren makaleler ve analizler toplamıdır.
• Türkistan: Yesevi'nin Şehri Yesi'ye Dair (2003): Hoca Ahmet Yesevi’nin türbesinin bulunduğu Türkistan (Yesi) şehrinin tarihi, manevi atmosferi ve Kazakistan’ın bağımsızlık sürecindeki simgesel değerini gezi-deneme üslubuyla aktaran eserdir.
Hazırladığı Antolojiler, Derlemeler ve Yayın Projeleri
• Türk Dünyası Edebiyatı Antolojisi Serisi (Çeşitli Yıllar): Avrasya Yazarlar Birliği ve Bengü Yayınları bünyesinde, çağdaş Türk topluluklarının (Kazak, Kırgız, Özbek, Türkmen, Tatar, Başkurt, Uygur, Gagavuz vb.) şiir ve hikaye antolojilerinin editörlüğü ve yayına hazırlanması.
• Kardeş Kalemler Dergisi Külliyatı (2007–2024): Genel yayın yönetmenliğini üstlendiği, 200’den fazla sayıya ulaşan ve Türk dünyası edebiyatını belgeleyen aylık dergi arşivi.
• Anasay Dergisi: Türk dünyası kültür ve sanat hayatına odaklanan akademik-popüler süreli yayın çalışmaları.
Radyo, Televizyon ve Medya Üretimleri
• TRT Türkiye’nin Sesi Radyosu Programları: Türk dünyası edebiyatçılarını tanıtan yüzlerce radyo programının yapımcılığı ve sunuculuğu.
• Belgesel Senaryoları: Türk dünyasının önemli şahsiyetleri (Gaspıralı İsmail, Mahtumkulu Firaki, Abay Kunanbayev, Cengiz Aytmatov vb.) hakkında hazırlanan çeşitli televizyon belgesellerinin metin yazarlığı ve danışmanlığı.
5. Sonuç ve Değerlendirme
2024 yılında hayatını kaybeden Prof. Dr. Yakup Deliömeroğlu, yalnızca akademik metinler üreten bir bilim insanı değil, aynı zamanda ürettiği teorik çerçeveyi sahada kurumsallaştıran bir "eylem adamı" (aksiyoner aydın) olmuştur.
Deliömeroğlu’nun bıraktığı miras; Türk lehçeleri arasındaki duvarların edebiyat aracılığıyla yıkılması, Türk coğrafyasındaki yazarların birbirini tanıması ve "ortak bir Türk edebiyat kanonunun" temellerinin atılmasıdır. Kardeş Kalemler dergisi ve Avrasya Yazarlar Birliği vasıtasıyla kurduğu mekanizma, Türk dünyası kültürel diplomasisinin en başarılı sivil toplum modellerinden biri olarak kabul edilmektedir.
Dipnotlar
1. Deliömeroğlu, Yakup. Türk Dünyası: Görüş ve Politikalar, Ankara: Kültür Ajans Yayınları, 1998, s. 45-52.
2. Deliömeroğlu, Yakup. Türkistan: Yesevi'nin Şehri Yesi'ye Dair, Ankara: Biyografi.net Yayınları, 2003, s. 18-24.
3. Ercilasun, Ahmet Bican. "Erken Kaybedilen Bir Dost: Yakup Ömeroğlu ve Türk Dünyası Edebiyatı", Avrasya Yazarlar Birliği Yayınları, Ankara, 2024, s. 7-12.
4. Bice, Hayati. "Bizim Yakup ve Türk Dünyası Gençlik Hareketi", Kardeş Kalemler Dergisi, Sayı 213, 2024, s. 14-19.
5. "Yakup Deliömeroğlu Biyografisi ve Hizmetleri", Türkiye Yazarlar Birliği Yıllığı, TYB Yayınları, Ankara, 2024, s. 110-115.
6. Avrasya Yazarlar Birliği, "Yakup Ömeroğlu Anısına Özel Sayı", Kardeş Kalemler Dergisi, Sayı 213, 2024, s. 3-8.
7. Çelik, Ali. "Türk Dünyasında Sivil Toplum ve Kültürel Diplomasi: Avrasya Yazarlar Birliği Örneği", Uluslararası Türkçe Edebiyat Kültür Eğitim Dergisi, Cilt 12, Sayı 3, 2023, s. 405-420.