HRİSTİYAN ORTODOKS TÜRK TOPLULUĞU: GAGAUZLARIN (GÖKOĞUZLAR) TARİHSEL GELİŞİMİ, ETNOGENEZİ VE COĞRAFİ DAĞILIMI Haytaoğlu Yunus Buğra YILMAZ

HRİSTİYAN ORTODOKS TÜRK TOPLULUĞU: GAGAUZLARIN (GÖKOĞUZLAR) TARİHSEL GELİŞİMİ, ETNOGENEZİ VE COĞRAFİ DAĞILIMI
Haytaoğlu Yunus Buğra YILMAZ
Özet
Gagauzlar (Gökoğuzlar), Moldovya Cumhuriyeti çatısı altındaki Gagauz Yeri Özerk Bölgesi başta olmak üzere, Karadeniz’in kuzeyi ve Balkanlar’a yayılmış Hristiyan-Ortodoks bir Türk topluluğudur. Gagauz dili, Türk dillerinin Oğuz grubuna ait olup Türkiye Türkçesine en yakın lehçelerden biridir. Bu makalede, Gagauzların tartışmalı etnogenez teorileri, Selçuklu dönemiyle bağ kuran tarihsel kökenleri, Osmanlı Dönemi ve Çarlık Rusyası altındaki göç süreçleri ile tarihsel coğrafyaları akademik bir metodoloji doğrultusunda, kaynakça eşliğinde incelenmektedir.
1. Giriş ve Coğrafi Konum
Gagauzlar, Avrasya coğrafyasında dilleri Türkçe (Oğuz grubu) olmasına rağmen dinleri Hristiyan (Ortodoks) olan ender topluluklardan biridir. Ana yerleşim alanları günümüzde Moldova Cumhuriyeti sınırları içinde yer alan Gagauz Yeri Özerk Bölgesi (Gagauz Yeri / Gagauziya)'dir. Bu bölgenin idari merkezi Komrat (Comrat) şehridir.
Coğrafi Dağılım
1.Bucak Bölgesi (Moldova ve Ukrayna): Gagauz nüfusunun ezici çoğunluğu tarihsel Bucak (Bessarabia) coğrafyasında yaşamaktadır.
Gagauz Yeri (Moldova): Komrat, Çadır-Lunga ve Vulkaneşti yerleşimlerini kapsar.
Ukrayna (Odesa Bölvesi): Bolgrad ve civar köylerinde yoğun bir Gagauz nüfusu bulunmaktadır [1].
Diğer Coğrafyalar: Romanya (Dobruca), Bulgaristan (Varna ve çevresi), Rusya Federasyonu, Kazakistan, Yunanistan ve Türkiye'de daha küçük topluluklar halinde varlıklarını sürdürmektedirler [2].
2. Etnogenez ve Köken Teorileri
Gagauzların kökeni (etnogenez) Türkoloji ve tarih araştırmalarında uzun yıllar boyunca tartışılmış, farklı teoriler ileri sürülmüştür. Bu teoriler temelde üç ana başlıkta toplanmaktadır:
A. Selçuklu / Keykavus Teorisi (Bulgaristan-Dobruca Hattı)
En yaygın ve kabul gören akademik teorilerden biridir. II. İzzeddin Keykavus’un Moğol baskısından kaçarak 13. yüzyılın ortalarında (yaklaşık 1263-1264) Bizans İmparatoru VIII. Mihail Palaiologos’a sığınmasıyla başlar. Keykavus önderliğindeki Çepni ve Oğuz boyları Dobruca bölgesine yerleştirilmiştir. Bu kitle zamanla Hristiyanlaşmış ve Sarı Saltık rehberliğinde bölgede varlığını sürdürmüştür [3]. "Gagauz" kelimesinin de "Gök-Oğuz" veya "Keykavuz/Kavuz" isminden türediği savunulmaktadır [4].
B. Peçenek / Kuman (Kıpçak) ve Uz (Oğuz) Teorisi
Balkanlar'a 10. ve 11. yüzyıllarda kuzeyden inen Peçenek, Uz ve Kuman topluluklarının bölgedeki Hristiyan kültürüyle temas ederek yerleşmesi esasına dayanır. W. Radloff ve Paul Wittek gibi Türkologlar, Gagauzların etnogenezinde kuzeyden gelen bu Türk unsurların temel rol oynadığını vurgulamaktadır [5].
C. Hristiyanlaşmış Bulgar / Yunan Teorisi (Siyasi İddialar)
Bulgar ve Rum tarihçiliğinin bir kısmı, Gagauzların Türkçe konuşan Bulgar veya Yunan gruplar olduğunu iddia etmiştir. Ancak bu teoriler, dil bilimsel (filolojik) ve etnografik kanıtların zayıflığı nedeniyle uluslararası akademide geniş kabul görmemektedir [6].
3. Tarihsel Gelişim Süreci
A. Osmanlı Dönemi ve Dobruca Varlığı
14.yüzyılın sonlarında Dobruca ve Balkanlar’ın Osmanlı idaresine girmesiyle birlikte Gagauzlar, Osmanlı "Millet Sistemi" içinde Rum Patrikhanesi'ne bağlı Hristiyan reaya (Gayrimüslim) olarak tanımlanmışlardır. Osmanlı arşiv belgelerinde genellikle "Kafir-i Çitak" veya Ortodoks Hristiyan gruplar arasında kaydedilmişlerdir. Kendi aralarında Türkçe konuşmaya devam etmişler ve dini ibadetlerini Türkçe dualarla sürdürmüşlerdir [7].
B. Bucak’a Göç (18. ve 19. Yüzyıl)
18.yüzyılın sonları ve 19. yüzyılın başlarında yaşanan Osmanlı-Rus Savaşları (özellikle 1806-1812 Osmanlı-Rus Savaşı) Gagauzların kaderini dönüştüren en önemli kırılma noktası olmuştur.
• Rus İmparatorluğu, Dobruca’da yaşayan Hristiyan Gagauz ve Bulgarları, Osmanlı sınırından çıkarıp Yeni Rusya (Bessarabia/Bucak) bölgesine yerleşmeye teşvik etmiştir.
• Çarlık yönetimi Gagauzlara toprak, vergi muafiyeti ve askerlikten muafiyet gibi ayrıcalıklar tanımıştır [8].
• Bu kitlesel göç hareketleri sonucunda Gagauzların ağırlıklı yerleşim merkezi Dobruca’dan bugün yaşadıkları Bucak bölgesine kaymıştır.
C. 20. Yüzyıl: Romanya, Sovyet Dönemi ve Özerklik
1. Romanya Yönetimi (1918-1940 / 1941-1944): Birinci Dünya Savaşı sonrası Bessarabia Romanya’ya katılmış, bu dönemde Gagauzlar üzerinde Rumenleştirme politikaları uygulanmıştır.
2. Sovyet Dönemi (1944-1991): İkinci Dünya Savaşı sonrasında Moldovya Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti sınırlarına dahil edildiler. 1957 yılında Gagauz Türkçesi için Kiril alfabesine dayalı resmi bir yazı dili oluşturulmuş ve edebi dilin gelişimi teşvik edilmiştir [9].
3. Gagauz Yeri Özerk Bölgesi (1994): Sovyetler Birliği’nin dağılma sürecinde Moldova ile yaşanan gerilimler barışçıl yollarla çözülmüş ve 23 Aralık 1994 tarihinde Moldova Parlamentosu tarafından "Gagauz Yeri Özel Hukuki Statüsü" kabul edilmiştir.
4. Kültürel ve Dilsel Özellikler
• Dil: Gagauz Türkçesi, Altay dil ailesinin Türkçe kolunun Oğuz öbeğindedir. Türkiye Türkçesi, Azerbaycan Türkçesi ve Türkmen dili ile son derece yüksek bir karşılıklı anlaşılabilirlik gösterir. Günümüzde Latin tabanlı Gagauz alfabesi kullanılmaktadır.
• Din ve İnanış: Doğu Ortodoks Kilisesi’ne bağlıdırlar. Ancak dini terminolojilerinde ve bayramlarında (örneğin Hıderlez / Hıdırellez, Kasım ayındaki Kurban bayramları) eski Türk gelenek ve inançlarının izleri güçlü bir şekilde korunmaktadır [10].
5. Sonuç
Gagauzlar, tarihsel süreçte farklı siyasi hakimiyetler altında yaşamış olmalarına rağmen dillerini ve özgün kimliklerini korumayı başarmış bir Türk topluluğudur. Etnogenezlerindeki Oğuz-Kıpçak harmanı ve Hristiyanlaşma süreçleri, onları Doğu Avrupa ve Türk dünyası tarihi araştırmalarında benzersiz bir konuma getirmektedir. Günümüzde Moldova çatısı altında özerk bir idareye sahip olmaları, hem dillerinin korunması hem de kimliklerinin geleceğe taşınması açısından kritik bir güvence oluşturmaktadır.
Dipnotlar / Kaynakça
[1] Zubatov, Nikolai. The Bessarabian Gagauz: History and Demography. Chișinău: Academy of Sciences of Moldova, 2004, s. 45-52.
[2] Karakaş, Reşat. Gagauzların Tarihi ve Coğrafi Dağılımı. Ankara: Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü Yayınları, 2008, s. 112.
[3] Wittek, Paul. "Yazijioglu 'Ali on the Christian Turks of the Dobruja". Bulletin of the School of Oriental and African Studies, Cilt 14, Sayı 3, 1952, s. 639-668.
[4] Güngör, Harun ve Argunşah, Mustafa. Gagauzlar: Tarih, Dil, Folklor ve Halk Edebiyatı. Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları, 1991, s. 15-28.
[5] Radloff, Wilhelm. Aus Sibirien: Lose Blätter aus meinem Tagebuche. Leipzig: T. O. Weigel, 1884, s. 210-215.
[6] Ercilasun, Ahmet Bican. Başlangıçtan Yirminci Yüzyıla Türk Dili Tarihi. Ankara: Akçağ Yayınları, 2004, s. 430-435.
[7] İnalcık, Halil. An Economic and Social History of the Ottoman Empire, 1300-1914. Cambridge University Press, 1994, s. 120-125.
[8] King, Charles. The Moldovans: Romania, Russia, and the Politics of Culture. Hoover Institution Press, 2000, s. 210-218.
[9] Duran, Ali Rıza. Sovyetler Birliği Döneminde Gagauz Türkçesi ve Eğitim Politikaları. İstanbul: Doğu Kütüphanesi, 2012, s. 88-95.
[10] Güngör, Harun. Gagauzların Hristiyanlaşması ve Eski Türk İnançlarının İzleri. Kayseri: Erciyes Üniversitesi Yayınları, 1998, s. 55-70.