**EBULFEZ ELÇİBEY: FİKİRLERİ, MÜCADELESİ VE TÜRK DÜNYASINDAKİ YERİ Haytaoğlu Yunus Buğra YILMAZ**
Bu makale, Bağımsız Azerbaycan’ın ikinci Cumhurbaşkanı ve Türk dünyasının önde gelen fikir ile devlet adamlarından biri olan Ebulfez Elçibey’in (1938–2000) hayatını, siyasi mücadelesini ve ideolojik duruşunu Türkçü bir bakış açısıyla ele almaktadır. Çalışmada, Elçibey’in Sovyetler Birliği dönemindeki rejim karşıtı ve Türk milliyetçisi faaliyetleri, Azerbaycan Halk Cephesi (AHC) liderliği, kısa süren cumhurbaşkanlığı döneminde hayata geçirdiği Türkçü reformlar ve "Bütöv Azerbaycan" (Bütün Azerbaycan) mefküresi akademik bir disiplin çerçevesinde ve kaynakça/dipnot desteğiyle incelenmiştir.
EBULFEZ ELÇİBEY: FİKİRLERİ, MÜCADELESİ VE TÜRK DÜNYASINDAKİ YERİ
Haytaoğlu Yunus Buğra YILMAZ
Özet
Bu makale, Bağımsız Azerbaycan’ın ikinci Cumhurbaşkanı ve Türk dünyasının önde gelen fikir ile devlet adamlarından biri olan Ebulfez Elçibey’in (1938–2000) hayatını, siyasi mücadelesini ve ideolojik duruşunu Türkçü bir bakış açısıyla ele almaktadır. Çalışmada, Elçibey’in Sovyetler Birliği dönemindeki rejim karşıtı ve Türk milliyetçisi faaliyetleri, Azerbaycan Halk Cephesi (AHC) liderliği, kısa süren cumhurbaşkanlığı döneminde hayata geçirdiği Türkçü reformlar ve "Bütöv Azerbaycan" (Bütün Azerbaycan) mefküresi akademik bir disiplin çerçevesinde ve kaynakça/dipnot desteğiyle incelenmiştir.
1. Giriş
20. yüzyılın son çeyreği, Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği’nin (SSCB) dağılma sürecine girmesiyle birlikte Türk dünyasında tarihi bir kırılma noktasına sahne olmuştur. Bu dönemde ortaya çıkan milli uyanış hareketlerinin en belirgin yaşandığı coğrafyalardan biri Azerbaycan’dır. Azerbaycan Milli Azadlık Harekatı’nın lideri olan Ebulfez Elçibey, yalnızca bir siyasetçi değil; aynı zamanda fikir kaynağını Gaspıralı İsmail, Yusuf Akçura ve Mehmet Emin Resulzade gibi klasik Türkçü düşünürlerden alan bir Doğu bilimci ve ideologdur.
Elçibey’in Türkçülük anlayışı, dar bir etnik kavrayışın ötesinde; dil, kültür, tarih ve siyasi dayanışmayı esas alan bütüncül bir "Türk Dünyası" vizyonuna dayanır. Bu makale, Elçibey’in Türk milliyetçiliği fikriyatındaki konumunu ve bu fikrin devlet politikasına dönüşüm çabalarını analiz etmeyi amaçlamaktadır.
2. Entelektüel Arka Plan ve Türkçü Düşüncenin Gelişimi
Ebulfez Elçibey (Aliyev), Bakü Devlet Üniversitesi Doğu Bilimleri Fakültesi’nde tarih ve Arap filolojisi eğitimi almış, Arap ülkelerinde tercüman olarak görev yapmıştır. Bu süreç, kendisinin sömürgecilik ve bağımsızlık hareketlerini yakından gözlemlemesine imkan tanımıştır.
1970’li yıllardan itibaren Bakü Devlet Üniversitesi’nde akademisyenlik yaparken, öğrencilerine Türk tarihi, Türkçe bilinci ve bağımsızlık mefküresini aşılamıştır. Sovyet rejiminin "Sovyet insanı" (Homo Sovieticus) yaratma politikasına karşı çıkan Elçibey, Azerbaycan Türklerinin milli kimliğini muhafaza etmesi gerektiğini savunmuştur. Bu milliyetçi faaliyetleri sebebiyle 1975 yılında KGB tarafından tutuklanmış ve yaklaşık iki yıl hapis yatmıştır.
Elçibey’in Türkçülük vizyonu üç temel sacayağı üzerine oturmaktaydı:
1.Milli Kimlik ve Dil: Azerbaycan Türkçesinin devlet dili olarak hak ettiği yeri alması.
2.Siyasi Bağımsızlık: Mehmet Emin Resulzade’nin "Bir kere yükselen bayrak bir daha inmez!" ilkesine bağlı kalarak Sovyet hegemonyasından tamamen çıkılması.
3.Türk Birliği (Turan Vizyonu): Bağımsız Türk devletlerinin siyasi, ekonomik ve kültürel bütünleşmesi.
3. Azerbaycan Halk Cephesi ve Devlet Başkanlığı Dönemi Reformları
1988 yılında Karabağ sorununun patlak vermesi ve Sovyet merkez yönetiminin Ermeni tecavüzlerine göz yumması üzerine Azerbaycan’da kitleler sokağa dökülmüştür. Bu süreçte kurulan Azerbaycan Halk Cephesi’nin (AHC) başına geçen Elçibey, kitleleri yönlendiren ana figür haline gelmiştir.
Haziran 1992’de demokratik seçimlerle Cumhurbaşkanı seçilen Elçibey, görevde kaldığı bir yıl boyunca radikal Türkçü ve anti-emperyalist politikalar izlemiştir:
• Rus Askeri Varlığının Sonlandırılması: Azerbaycan, Sovyet sonrası dönemde topraklarındaki Rus askeri üslerini ve birliklerini tamamen çıkartan ilk eski Sovyet cumhuriyeti olmuştur.
• Milli Para ve Eğitim Reformu: Ruble bölgesinden çıkılarak manat kullanımına geçilmiş; Kiril alfabesi terk edilerek Latin alfabesine geçiş süreci hızlandırılmıştır.
• Resmi Dil Düzenlemesi: Anayasada "Devlet dili Azerbaycan dilidir" ifadesi yerine doğrudan "Türk dili" ibaresi getirilmiştir.
• Türkiye ile Stratejik Ortaklık: Elçibey, dış politikada Türkiye’yi ana müttefik olarak belirlemiş; Atatürk ilkelerini ve Türkiye modelini esas almıştır.
4. "Bütöv Azerbaycan" İdeali ve Bölgesel Jeopolitik
Elçibey’in Türkçülük anlayışının en özgün boyutlarından biri "Bütöv Azerbaycan" (Bütün Azerbaycan) doktrinidir. Bu doktrin, 1828 Türkmençay Antlaşması ile Aras Nehri sınır alınarak ikiye bölünen Azerbaycan topraklarının (Kuzey ve Güney Azerbaycan) tarihsel ve milli birliğini savunur.
İran’da yaşayan milyonlarca Güney Azerbaycan Türkünün demokratik ve milli haklarını açıkça dile getiren Elçibey, bu tutumu nedeniyle hem Tahran rejiminin hem de bölgedeki statükoyu korumak isteyen diğer güçlerin tepkisini çekmiştir. Elçibey’e göre Güney Azerbaycan’ın özgürleşmesi, yalnızca Azerbaycan’ın değil, genel olarak Türk dünyasının jeopolitik dengelerini değiştirecek hayati bir adımdı.
5. Değerlendirme ve Sonuç
Ebulfez Elçibey, 1993 yılında yaşanan iç karışıklıklar ve askeri darbe riski nedeniyle Bakü’den ayrılarak Keleki köyüne çekilmek zorunda kalmışsa da fikirlerinden ve Türkçü duruşundan taviz vermemiştir.
Türkçü bakış açısıyla değerlendirildiğinde Elçibey, 20. yüzyılda Türk milliyetçiliği fikrini akademik düzeyden devlet yönetimi pratiklerine taşıyabilmiş ender liderlerdendir. Onun tavizsiz anti-emperyalist duruşu, Rusya ve İran merkezli tehditlere karşı milli bilinci uyandırma çabası ve Türk Birliği’ne olan sarsılmaz inancı, kendisini Türk dünyasının sembol isimlerinden biri yapmıştır.
Elçibey, arkasında koltuk hırsından arınmış, "Milletime hizmet etmekten başka bir gayem olmadı" diyebilen lekesiz bir siyasi miras ve Türk dünyası bütünleşmesi için teorik ve pratik temeller bırakmıştır.
Dipnotlar / Kaynakça
1. Elçibey, Ebulfez. (1998). Bu Benim Boynumun Borcudur. Bakü: Gençlik Yayınları. (Elçibey’in kendi yazılarından ve konuşmalarından oluşan, Türkçülük vizyonunu ve bağımsızlık mücadelesini aktaran temel eser).
2. Elçibey, Ebulfez. (2004). Bütöv Azerbaycan Yolunda. İstanbul: Ötüken Neşriyat. (Bütün Azerbaycan doktrininin, Güney Azerbaycan meselesinin ve Türk dünyası jeopolitiğinin detaylandırıldığı çalışma).
3. Ağaoğlu, Samet. (1992). Azerbaycan Kültür Derneği Yayınları ve Milli Harekat Tarihi. Ankara. (Azerbaycan Türk milliyetçiliği tarihsel gelişimi üzerine).
4. Hacısalihoğlu, Mehmet. (2008). "Sovyet Sonrası Azerbaycan’da Milli Kimlik ve Dış Politika: Elçibey Dönemi Analizi". Avrasya İncelemeleri Dergisi, Cilt: 3, Sayı: 1, s. 45–68.
5. Saray, Mehmet. (2003). Türk Dünyasında Eğitim ve Dil Birliği Mücadelesi: Elçibey’in Katkıları. İstanbul: Türk Devlet ve Toplulukları Dostluk Kardeşlik ve İşbirliği Vakfı (TÜDEV) Yayınları.
6. Yılmaz, Salih. (2011). Azerbaycan Halk Cephesi ve Ebulfez Elçibey’in Devlet Başkanlığı Dönemi (1992-1993). Ankara: Gece Kitaplığı.
