**20. YÜZYIL BAŞI KAZAK MİLLİ UYANIŞI VE ALAŞ HAREKETİ BAĞLAMINDA ALİHAN NURMUHAMMEDOĞLU BÖKEYHAN’IN SİYASİ VE ENTELEKTÜEL MÜCADELESİ-Haytaoğlu Yunus Buğra Yılmaz**
20. yüzyılın başında Çarlık Rusyası’nın çöküş süreci ve Sovyet rejiminin kuruluşu evresinde Türk dünyası büyük bir dönüşüm yaşamıştır. Bu dönüşümün en kritik aktörlerinden biri de Kazak milli kimliğinin inşasında ve ilk modern Kazak özerk yönetimi olan Alaş Orda’nın kurulmasında öncülük eden Alihan Nurmuhammedoğlu Bökeyhan’dır. Bu çalışmada, Bökeyhan’ın entelektüel kökenleri, Çarlık ve Sovyet dönemlerindeki siyasi faaliyetleri ile Türkistan coğrafyasındaki milli uyanış hareketine katkıları incelenmektedir.
20. YÜZYIL BAŞI KAZAK MİLLİ UYANIŞI VE ALAŞ HAREKETİ BAĞLAMINDA ALİHAN NURMUHAMMEDOĞLU BÖKEYHAN’IN SİYASİ VE ENTELEKTÜEL MÜCADELESİ
Haytaoğlu Yunus Buğra Yılmaz
Özet
20. yüzyılın başında Çarlık Rusyası’nın çöküş süreci ve Sovyet rejiminin kuruluşu evresinde Türk dünyası büyük bir dönüşüm yaşamıştır. Bu dönüşümün en kritik aktörlerinden biri de Kazak milli kimliğinin inşasında ve ilk modern Kazak özerk yönetimi olan Alaş Orda’nın kurulmasında öncülük eden Alihan Nurmuhammedoğlu Bökeyhan’dır. Bu çalışmada, Bökeyhan’ın entelektüel kökenleri, Çarlık ve Sovyet dönemlerindeki siyasi faaliyetleri ile Türkistan coğrafyasındaki milli uyanış hareketine katkıları incelenmektedir.
1. GİRİŞ
19. yüzyılın ikinci yarısında Çarlık Rusyası’nın Bozkır Valiliği sınırları içerisindeki sömürgeci toprak politikaları, Kazak göçebe ve yarı göçebe toplum yapısını ağır bir baskı altına almıştır. Bu süreçte yetişen yeni nesil Kazak aydınları (Ceditçiler ve Batıcı reformcular), halkın eğitim seviyesini yükseltmek ve siyasi haklarını savunmak amacıyla organize olmaya başlamışlardır. Alihan Nurmuhammedoğlu Bökeyhan, bu aydın kuşağının kuramsal ve siyasal lideri olarak öne çıkmıştır.
2. BÖKEYHAN’IN ENTELEKTÜEL ARKA PLANI VE FİKİR DÜNYASI
1866 yılında Karkaralı bölgesinde dünyaya gelen Bökeyhan, köken olarak Cengiz Han soyundan gelen (Töre) bir aileye mensuptur.¹ Omsk Teknik Okulu ve ardından Saint Petersburg Orman Enstitüsü’nde eğitim alarak iktisat ve ormancılık alanlarında uzmanlaşmıştır.
Saint Petersburg’daki öğrencilik yıllarında Rus ve Avrupa siyasi düşüncesini yakından tanıma imkânı bulan Bökeyhan, liberal-demokratik değerler ile milli kimlik şuurunu sentezlemiştir. İsmail Gaspıralı’nın "Dilde, fikirde, işte birlik" ilkesinden ve Usûl-i Cedit hareketinden derinden etkilenmiştir. Rus Anayasal Demokrat Partisi (Kadet) içerisinde aktif rol almış ve I. Devlet Dumasında (1906) Semipalatinsk milletvekili olarak yer almıştır.
3. ALAŞ HAREKETİ VE "KAZAK" GAZETESİ
1913 yılında Ahmet Baytursun bildiğimiz ve Mircakıp Duvlatulı ile birlikte Orenburg’da yayımlamaya başladığı Kazak gazetesi, Kazak milli uyanışının yayın organı haline gelmiştir. Bökeyhan, "Qır Balası" (Bozkır Oğlu) müstear adıyla yayımladığı makalelerde halkın toprak haklarını, dil birliğini ve modern eğitimi savunmuştur.
1917 Şubat Devrimi’nin ardından Çarlık rejiminin yıkılması üzerine, Temmuz 1917’de I. Genel Kazak Kongresi toplanmış ve Alaş Partisi kurulmuştur. Aralık 1917’de toplanan II. Genel Kazak Kongresi’nde ise Alaş Orda Özerk Hükûmeti ilan edilmiş, Alihan Bökeyhan oy birliğiyle bu hükûmetin başkanı seçilmiştir.
4. SOVYET REJİMİ İLE ÇATIŞMA VE ŞEHADETİ
Bolşeviklerin iktidarı tamamen ele geçirmesi ve 1920 yılında Alaş Orda hükûmetini feshetmesiyle birlikte Bökeyhan ve arkadaşları kademeli olarak tasfiye sürecine sokulmuştur. Siyasi faaliyetleri yasaklanan Bökeyhan, Moskova’ya sürgüne gönderilmiş ve burada SSCB Halkları Merkez Yayını’nda edebi/bilimsel çeviriler yapmaya zorlanmıştır.
Stalin döneminin kanlı baskı politikaları ("Büyük Temizlik" / Bolşoy Terror) çerçevesinde 1937 yılında tutuklanmış, "milletçilik" ve "anti-Sovyet örgüt kurma" suçlamalarıyla yargılanarak 27 Eylül 1937’de Moskova’da kurşuna dizilmiştir.
5. SONUÇ
Alihan Nurmuhammedoğlu Bökeyhan, yalnızca Kazak Türklerinin değil, tüm Türkistan coğrafyasının 20. yüzyıldaki modernleşme ve bağımsızlık mücadelesinde sembol bir figürdür. Fikirleri ve liderliği, 1991 yılında bağımsızlığını ilan eden modern Kazakistan Cumhuriyeti’nin kurumsal ve zihinsel temellerini oluşturmuştur.
DİPNOTLAR
¹ Mambet Koygeldiyev, Alaş Kozgalısı (Almatı: Sanat Yayınları, 1995), 113.
² Dina Amanjolova, Na İzlome Alaş v Etnopolitiçeskoy İstorii Kazahstana (Almatı: Taymas Yayınları, 2009), 64.
³ Alihan Bökeyhan, "İsmail Bek Gaspirinski", Kazak, Sayı: 80 (Orenburg: 1914), aktaran: Sultan Han J. Akkulı (Ed.), Alihan Bökeyhan Şığarmaları, Cilt 8 (Astana: 2018), 577.
⁴ V. I. Kozodoy, Alihan Bukeyhanov (Novosibirsk: 2021), 82.
⁵ Sultan Han Jüsip Akkulı, Alihan Bökeyhan Tulğa Tuğırı, Cilt 1 (Astana: Sarıarka Yayınları, 2016), 78.
KAYNAKÇA
• Amanjolova, Dina. Na İzlome Alaş v Etnopolitiçeskoy İstorii Kazahstana. Almatı: Taymas Yayınları, 2009.
• Bökeyhan, Alihan. Alihan Bökeyhan Şığarmaları (Haz. Sultan Han Jüsip Akkulı). Cilt 1-8. Astana: 2017-2018.
• Koygeldiyev, Mambet. Alaş Kozgalısı. Almatı: Sanat Yayınları, 1995.
• Kozodoy, V. I. Alihan Bukeyhanov. Novosibirsk: 2021.
• Sultan Han Jüsip Akkulı. Alihan Bökeyhan Tulğa Tuğırı. Astana: Sarıarka Yayınları, 2016.
