**XX. YÜZYIL TÜRK-İSLAM DÜŞÜNCESİNİN ABİDE ŞAHSİYETİ: ÖMER NASUHİ BİLMEN’İN HAYATI, İLMİ ŞAHSİYETİ VE ESERLERİ-Yunus Buğra YILMAZ**
Bu çalışma, XX. yüzyıl Türkiye’sinin en önemli din âlimlerinden ve 5. Diyanet İşleri Başkanı Ömer Nasuhi Bilmen’in (1882-1971) hayatını, eğitim sürecini, bürokratik ve akademik görevlerini ve Türk-İslam düşüncesine kazandırdığı temel eserleri incelemektedir. Klasik Osmanlı medrese geleneğinden yetişip Cumhuriyet döneminin hukuki ve dini kurumlarında aktif görev alan Bilmen, fıkıh, tefsir, kelam ve ahlak sahalarında telif ettiği külliyatla dönemin dini-hukuki literatür ihtiyacını karşılamış ve geleneksel ilim anlayışı ile modern dönem arasında sağlam bir köprü kurmuştur. Anahtar Kelimeler: Ömer Nasuhi Bilmen, Erzurum, Fıkıh, Diyanet İşleri Başkanlığı, Hukuk-ı İslâmiyye Kamusu, Büyük İslâm İlmihali.
XX. YÜZYIL TÜRK-İSLAM DÜŞÜNCESİNİN ABİDE ŞAHSİYETİ: ÖMER NASUHİ BİLMEN’İN HAYATI, İLMİ ŞAHSİYETİ VE ESERLERİ
Yunus Buğra YILMAZ
Özet
Bu çalışma, XX. yüzyıl Türkiye’sinin en önemli din âlimlerinden ve 5. Diyanet İşleri Başkanı Ömer Nasuhi Bilmen’in (1882-1971) hayatını, eğitim sürecini, bürokratik ve akademik görevlerini ve Türk-İslam düşüncesine kazandırdığı temel eserleri incelemektedir. Klasik Osmanlı medrese geleneğinden yetişip Cumhuriyet döneminin hukuki ve dini kurumlarında aktif görev alan Bilmen, fıkıh, tefsir, kelam ve ahlak sahalarında telif ettiği külliyatla dönemin dini-hukuki literatür ihtiyacını karşılamış ve geleneksel ilim anlayışı ile modern dönem arasında sağlam bir köprü kurmuştur.
Anahtar Kelimeler: Ömer Nasuhi Bilmen, Erzurum, Fıkıh, Diyanet İşleri Başkanlığı, Hukuk-ı İslâmiyye Kamusu, Büyük İslâm İlmihali.
1. Giriş
Son dönem Osmanlı ilim geleneğinin yetiştirdiği ve Cumhuriyet dönemi Türkiye’sinde İslam ilimlerinin devamlılığını sağlayan müstesna şahsiyetlerden biri Erzurumlu Ömer Nasuhi Bilmen’dir. Medrese eğitimi ile başlayan ilmi hayatını Medresetü’l-Kuzât gibi modern hukuki kurumlarla taçlandıran Bilmen, fıkıhtan kelama, tefsirden ahlaka kadar geniş bir alanda eserler vermiştir. Bu makalede, 13 Ekim 1971’de vefat eden büyük din âliminin hayatı, bürokratik ve ilmi kariyeri ile Türk-İslam kültürüne miras bıraktığı külliyatı akademik bir yaklaşımla ele alınacaktır.
2. Hayatı ve Eğitim Süreci
Ömer Nasuhi Bilmen, 1882 yılında Erzurum’da doğmuştur. Çocuk yaşta ilim tahsiline yönelen Bilmen, ilk dini ve akli ilimleri Erzurum’da dönemin önde gelen müderrislerinden almış; Ahmediye Medresesi müderrisi Abdürrezzak İlmî Efendi ile Erzurum Müftüsü Hüseyin Raki Efendi’nin rahle-i tedrisinde yetişmiştir.
Erzurum’daki temel eğitiminin ardından ilmini derinleştirmek amacıyla 1908 yılında İstanbul’a gelmiştir. İstanbul’da Fatih dersiamlarından Tokatlı Şakir Efendi’nin derslerine devam ederek icazetname almıştır. İcazet sonrasında Osmanlı kadı yetiştirme kurumu olan Medresetü’l-Kuzât’a girmiş ve burada dört yıl boyunca mekanik ve mukayeseli hukuk eğitimi görmüştür. 1912 yılında düzenlenen Ruûs imtihanını kazanarak paye almış ve Fatih dersiamları arasında yerini almıştır.
3. Müderrislik, Bürokratik Görevler ve Diyanet İşleri Başkanlığı
Ömer Nasuhi Bilmen, Osmanlı’nın son döneminden itibaren tedris ve kaza (yargı/idare) mekanizmalarında aktif sorumluluklar üstlenmiştir:
• Eğitim ve Tedris Faaliyetleri: Fatih Camii, Satırlı Medresesi ve Darüşşafaka’da dersler vermiştir. Cumhuriyet döneminde İstanbul İmam-Hatip Okulu ve İstanbul Yüksek İslâm Enstitüsü’nde Usûl-i Fıkıh ve İlm-i Kelâm dersleri okutmuştur.
• Kaza ve Müftülük Görevleri: Temyiz Mahkemesi Şer’iyye Dairesi Mümeyyizliği görevinde bulunmuş, 1941 yılında seçimle İstanbul Müftülüğü makamına getirilmiştir.
• Diyanet İşleri Başkanlığı: 30 Haziran 1960 tarihinde Türkiye Cumhuriyeti’nin 5. Diyanet İşleri Başkanı olarak atanmıştır. Bu makamda yaklaşık bir yıl görev yaptıktan sonra 1961 yılında kendi isteğiyle emekliye ayrılmıştır.
Ömer Nasuhi Bilmen, 13 Ekim 1971 tarihinde İstanbul’da vefat etmiştir.
4. İlmi Şahsiyeti ve Temel Eserleri
Bilmen’in ilmi şahsiyeti, Klasik Osmanlı ilim anlayışını Türkçe literatüre aktarma ve dönemin ihtiyaçlarına göre sistemleştirme başarısında yatmaktadır. Kaleme aldığı eserler, hem akademide hem de halk nezdinde temel başvuru kaynağı kabul edilmiştir.
4.1. Temel Çalışmaları
1. Hukuk-u İslâmiyye ve Istılahat-ı Fıkhiyye Kamusu (6 Cilt, 1949-1952): Mukayeseli hukuk anlayışıyla kaleme alınan, İslam hukuk kavramlarını ve hükümlerini sistemli bir şekilde açıklayan anıtsal bir sözlük ve fıkıh ansiklopedisidir.
2. Büyük İslâm İlmihali (1949): Hanefi fıkhı esas alınarak hazırlanan, ibadet ve ahlak konularını detaylıca işleyen ve Türkiye’de en çok okunan başvuru eserlerinden biridir.
3. Kur'an-ı Kerim'in Türkçe Meal-i Âlisi ve Tefsiri (8 Cilt, 1956): Kur'an ayetlerinin tefsir ve mealini sunan kapsamlı bir çalışmadır.
4.2. Yayınlanmış Başlıca Eserlerinin Kronolojik Listesi
• İslam Hukukunda Manevi Zararların Tazmini (1941)
• Kur'an-ı Kerim'den Dersler ve Öğütler (3 Cilt, 1947-1950)
• Eshab-ı Kiram (1948)
• Yüksek İslam Ahlakı (1949)
• Büyük İslam İlmihali (1949)
• Hukuk-u İslâmiyye ve Istılahat-ı Fıkhiyye Kamusu (6 Cilt, 1949-1952)
• Sure-i Feth Tefsiri (1953)
• Tefsir Tarihi (1955)
• Kur'an-ı Kerim'in Tefsiri ve Türkçe Meal-i Âlisi (1956)
• Sualli Cevaplı Dini Bilgiler (1959)
• Muvazzah İlm-i Kelam (1959)
• İlm-i Tevhid (1962)
• Beşyüz Hadis-i Şerif
5. Sonuç
Ömer Nasuhi Bilmen, Erzurum’da başlayan ilim yolculuğunu İstanbul’un en üst ilmi ve idari makamlarına taşıyarak tamamlamış, Cumhuriyet dönemi Türk-İslam düşüncesine usul ve esas bakımından yön vermiş abidevi bir âlimdir. Gerek idari makamlardaki vakar duruşu gerekse arkasında bıraktığı devasa literatür ile vefatının yıl dönümünde rahmet ve hürmetle yad edilmektedir.
Dipnotlar ve Kaynakça
1. [1] Bilmen, Ömer Nasuhi. Hukuk-u İslâmiyye ve Istılahat-ı Fıkhiyye Kamusu. İstanbul: Bilmen Yayınevi, 1949-1952.
2. [2] Bilmen, Ömer Nasuhi. Büyük İslâm İlmihali. İstanbul: Bilmen Yayınevi, 1949.
3. [3] Bilmen, Ömer Nasuhi. Kur'an-ı Kerim'in Tefsiri ve Türkçe Meal-i Âlisi. İstanbul: Bilmen Yayınevi, 1956.
4. [4] Diyanet İşleri Başkanlığı Arşivi, Ömer Nasuhi Bilmen Biyografisi ve Hizmet Yılları, Ankara.
5. [5] Erzurum İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü, Erzurumlu İlim Adamları ve Müfessirler Külliyatı.
