**BAYMİRZA HAYİT: TÜRK DÜNYASI BİRLİK FİKRİ VE TÜRKİSTAN TARİHÇİLİĞİNE KATKILARI- Haytaoğlu Yunus Buğra YILMAZ**
Bu çalışma, 20. yüzyıl Türk dünyasının önde gelen düşünür, tarihçi ve araştırmacılarından biri olan Baymirza Hayit’in (1917-2006) hayatını, fikri mücadelesini ve Türkistan merkezli akademik çalışmalarını incelemektedir. İkinci Dünya Savaşı yıllarından itibaren Batı akademisinde Türkistan tarihine ilişkin bakış açısını şekillendiren Hayit, Sovyet Doğu Bloku politikalarına ve sömürgecilik anlayışına karşı bilimsel ve fikri bir mücadele yürütmüştür. Bu makalede, Hayit'in Türkistan konseptine yaklaşımı, Sovyet ve Çin idaresindeki Türk halklarının durumuna dair analizleri ve Türk birliği mefkûresine hizmet eden yayınları akademik bir çerçevede ele alınmaktadır. Anahtar Kelimeler: Baymirza Hayit, Türkistan, Türk Dünyası, Sovyet Araştırmaları, Basmacı Hareketi, Pantürkizm.
BAYMİRZA HAYİT: TÜRK DÜNYASI BİRLİK FİKRİ VE TÜRKİSTAN TARİHÇİLİĞİNE KATKILARI
Haytaoğlu Yunus Buğra YILMAZ
Bu çalışma, 20. yüzyıl Türk dünyasının önde gelen düşünür, tarihçi ve araştırmacılarından biri olan Baymirza Hayit’in (1917-2006) hayatını, fikri mücadelesini ve Türkistan merkezli akademik çalışmalarını incelemektedir. İkinci Dünya Savaşı yıllarından itibaren Batı akademisinde Türkistan tarihine ilişkin bakış açısını şekillendiren Hayit, Sovyet Doğu Bloku politikalarına ve sömürgecilik anlayışına karşı bilimsel ve fikri bir mücadele yürütmüştür. Bu makalede, Hayit'in Türkistan konseptine yaklaşımı, Sovyet ve Çin idaresindeki Türk halklarının durumuna dair analizleri ve Türk birliği mefkûresine hizmet eden yayınları akademik bir çerçevede ele alınmaktadır.
Anahtar Kelimeler: Baymirza Hayit, Türkistan, Türk Dünyası, Sovyet Araştırmaları, Basmacı Hareketi, Pantürkizm.
1. Giriş
20. yüzyıl, Türk dünyası açısından siyasi parçalanmaların, işgallerin ve rejim değişikliklerinin en yoğun yaşandığı dönemlerden biridir. Çarlık Rusyası’nın yıkılışının ardından Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği’nin (SSCB) kurulması ve Çin’deki Doğu Türkistan bölgesinin Pekin yönetimi kontrolüne girmesi, geniş bir coğrafyada yaşayan Türk topluluklarının kaderini doğrudan etkilemiştir.
Bu tarihsel kesitte yetişen ve Türkistan coğrafyasının bağımsızlığı ile bütünlüğünü akademik platformlara taşıyan en önemli isimlerden biri Özbek asıllı tarihçi Dr. Baymirza Hayit’tir. Hayit, yalnızca bir tarihçi veya araştırmacı değil, aynı zamanda Türk dünyasının kültürel ve siyasi haklarını Batı dünyasına anlatan bir fikir insanıdır.
2. Hayatı ve Fikri Arka Planı
Baymirza Hayit, 17 Aralık 1917 tarihinde Özbekistan’ın Namangan vilayetine bağlı Yargurğan köyünde doğmuştur [^1]. İlk ve ortaöğrenimini Özbekistan’da tamamladıktan sonra Daşkent (Taşkent) Üniversitesi Edebiyat Fakültesi'nden mezun olmuştur.
İkinci Dünya Savaşı’nın patlak vermesiyle birlikte Sovyet Kızıl Ordusu’nda subay olarak göreve çağrılan Hayit, 1941 yılında Polonya cephesinde Alman kuvvetlerine esir düşmüştür [^2]. Bu gelişme, Hayit’in hayatında dönüm noktası olmuş; esaret döneminde Türkistan Lejyonu bünyesinde yer alarak SSCB idaresine karşı bağımsızlık mücadelesi veren gruplarla temas kurmuştur.
Savaşın sona ermesinin ardından Almanya’da kalan Hayit, Münster Üniversitesi’nde tarih, sosyoloji ve şarkiyat (doğubilim) alanlarında doktora eğitimine başlamıştır. 1950 yılında tamamladığı "Die Nationalen Einheiten der Sovjet-Türken im Zweiten Weltkrieg" (İkinci Dünya Savaşı'nda Sovyet Türklerinin Milli Birlikleri) başlıklı doktora teziyle akademik kariyerine adım atmıştır [^3].
3. Türkistan Tarihi ve Sovyet Politikaları Üzerine Çalışmaları
Baymirza Hayit’in akademik üretimi temel olarak üç ana eksen etrafında şekillenmiştir:
1. Türkistan’ın siyasi ve sosyal tarihi,
2. Sovyetler Birliği’nin Türk halklarına yönelik entegrasyon ve asimilasyon politikaları,
3. Çin idaresindeki Doğu Türkistan’ın durumu.
3.1. "Türkistan" Kavramının Muhafazası
Sovyet yönetimi, 1920’li yıllardan itibaren "Türkistan" kavramını idari ve coğrafi literatürden kaldırarak bölgeyi Özbekistan, Kazakistan, Kırgızistan, Türkmenistan ve Tacikistan şeklinde idari birimlere ayırmıştır. Baymirza Hayit ise eserlerinde "Türkistan" tanımının coğrafi, tarihi ve kültürel bir bütünlük taşıdığını ısrarla vurgulamıştır [^4]. Hayit’e göre bölgedeki boy bölünmeleri (Özbek, Kazak, Kırgız vb.), Türk milletinin ortak kimliğini ortadan kaldıramazdı.
3.2. Basmacı Hareketi’ne Yaklaşımı
Sovyet historiografisi tarafından "haydutluk" veya "gerici ayaklanma" olarak nitelendirilen Basmacı Hareketi, Hayit’in çalışmalarında bir "Milli Kurtuluş Mücadelesi" olarak yeniden tanımlanmıştır [^5]. Hayit, arşiv belgelerine ve tanıklıklara dayanarak bu hareketin Sovyet sömürgeciliğine karşı gelişen spontane ve milli bir direniş olduğunu ortaya koymuştur.
4. Eserleri ve Türk Dünyası Araştırmalarına Katkıları
Hayit, Almanca, Türkçe, İngilizce ve Özbekçe başta olmak üzere pek çok dilde düzinelerce kitap ve yüzlerce makale kaleme almıştır. Çalışmaları Soğuk Savaş döneminde Batı bloku akademik çevrelerinde Sovyet Doğu politikalarını anlamada temel kaynak kabul edilmiştir.
Öne çıkan başlıca eserleri şunlardır:
• Turkestan im XX. Jahrhundert (20. Yüzyılda Türkistan): Türkistan'ın modern dönem siyasi tarihini ve Ruslaştırma politikalarını kapsayan anıtsal bir eserdir [^6].
• Sovyetler Birliği'ndeki Türklüğün Muhtariyat Meseleleri: Türk idari yapılarının özerklik ve bağımsızlık süreçlerini analiz eder.
• Türkistan Devletlerinin Milli Mücadele Tarihi: Türkistan genelinde yürütülen fikri ve askeri bağımsızlık hareketlerini inceler [^7].
5. Sonuç
Baymirza Hayit, 31 Ekim 2006 tarihinde Almanya'nın Köln şehrinde vefat etmiştir. Ömrünü Türkistan’ın özgürlüğü ve Türk dünyasının entelektüel birliğine adayan Hayit, ideolojik baskılara karşı bilimin ve tarafsız tarihçiliğin imkânlarını kullanmıştır.
Sovyetler Birliği'nin dağılmasının ardından bağımsızlığına kavuşan Orta Asya Türk Cumhuriyetleri, Hayit’in yıllar önce akademik platformlarda savunduğu tezlerin tarihsel doğrulanması niteliğindedir. Baymirza Hayit, hem Özbek tarihçiliğinin hem de genel Türk tarihi araştırmalarının köşe taşlarından biri olarak anılmaya devam etmektedir.
Dipnotlar (Kaynakça)
1: Erkin Alp, Türkistan Bağımsızlık Mücadelesi ve Baymirza Hayit, Doğu Türkistan Kültür Yayınları, İstanbul, 1998, s. 15-18.
2: A. Ahat Andican, Ceditçilikten Bağımsızlığa Türkistan Mücadelesi, Ötüken Neşriyat, İstanbul, 2003, s. 412.
3: Baymirza Hayit, Die Nationalen Einheiten der Sovjet-Türken im Zweiten Weltkrieg, Universität Münster (Doktora Tezi), Münster, 1950.
4: Baymirza Hayit, Türkistan Rus ile Çin Arasında, Otağ Yayınları, İstanbul, 1975, s. 34-39.
5: Baymirza Hayit, Türkistan’da Milli Mücadele Tarihi, Türk Kültür Araştırma Enstitüsü Yayınları, Ankara, 1995, s. 210-225.
6: Baymirza Hayit, Turkestan im XX. Jahrhundert, Leske Verlag, Darmstadt, 1956.
7: Edward A. Allworth, The Modern Uzbeks: From the Fourteenth Century to the Present, Hoover Institution Press, Stanford, 1990, s. 289.
