DEFTER

Irak Türkmenlerinin haklı davasını dünyaya duyurmak, zengin kültürlerini yaşatmak ve Kerkük’ün Türk kimliğini korumak için ömrünü adayan pek çok kahraman çıkmıştır. Bu isimler arasında hem entelektüel birikimi hem de sivil toplum faaliyetlerindeki öncü rolüyle Sadun Köprülü, Irak Türkmen hareketinin modern dönemdeki en saygın figürlerinden biridir. Kerkük kökenli köklü bir aileye mensup olan Köprülü, kalemiyle, sesiyle ve teşkilatçı yapısıyla Türkmen toplumu üzerinde derin izler bırakmıştır.

Osmanlı İmparatorluğu’nun çöküş döneminde, devletin kaderini tayin eden en kritik yapı hiç şüphesiz İttihat ve Terakki Cemiyeti’dir. Bu cemiyetin ve dönemin askeri-siyasi vizyonunun tepe noktasını oluşturan "Üç Paşalar" (Enver, Talat ve Cemal Paşalar) triumvirasının en dikkat çekici figürlerinden biri ise Cemal Paşa'dır. Gerek idari yetenekleri gerek Suriye genel valiliği dönemindeki katı yönetimi gerekse de ömrünün trajik bir suikastla noktalanması, onu yakın tarihin en çok tartışılan ve incelenen şahsiyetlerinden biri kılmıştır.

DELHİ TÜRK SULTANLIĞI’NIN HOŞGÖRÜLÜ FATİHİ: CELALEDDİN FİRUZ HALACI Yunus Buğra YILMAZ Delhi Türk Sultanlığı tarihi, askeri dehaların yanı sıra trajik iktidar mücadeleleriyle de doludur. Bu tarihin en özgün, adaletli ve şefkatli figürlerinden biri, şüphesiz Memlük (Kölemen) egemenliğine son vererek kendi adıyla anılan hanedanı kuran Celaleddin Firuz Halacı'dır (Firuz Şah II). Yaklaşık 70 yaşında tahta çıkan ve kısa süren saltanatına büyük başarılar sığdıran Firuz Şah, askeri başarılarından ziyade barışçıl doğası, entelektüel kişiliği ve uğradığı trajik ihanetle hafızalara kazınmıştır. 1. Kökeni ve Yükseliş Yılları Celaleddin Firuz Halacı’nın kesin doğum tarihi bilinmemekle birlikte 1220 civarında doğduğu tahmin edilmektedir. Kökeni, Afganistan’ın Halaç bölgesine yerleşmiş olan Türk asıllı Halaçlar kavmine dayanır. Babasının "Yuğruş" (vezir/ordu komutanı) unvanını taşıması, asil ve nüfuzlu bir aileden geldiğini gösterir. Firuz Halacı, Delhi tahtında oturan Sultan Gıyaseddin Balaban (1266-1287) döneminde yetenekli bir komutan olarak dikkat çekti. Özellikle sınır bölgelerinde Moğol akınlarına karşı gösterdiği üstün askeri başarılar, devlet kademesinde hızla yükselmesini sağladı. Sultan Muizzüddin Keykubad döneminde ise ordunun başkomutanlığı (Arîz-ı Memâlik) görevine getirildi. 2. Halacı Devrimi ve Tahta Çıkışı (1290) Sultan Keykubad’ın felç geçirmesi üzerine saray entrikaları tırmanmış ve Türk-Memlük soyluları ile orduyu arkasına alan Halacı klikleri arasında iktidar savaşı baş göstermiştir. Firuz Halacı, duruma müdahale ederek çocuk yaştaki halef Şemseddin Keyûmers’i tahttan indirmiş ve 1290 yılında 70 yaşında Delhi Sultanı olarak tahta çıkmıştır. Bu kansız sayılabilecek geçiş, tarihçiler tarafından "Halacı Devrimi" olarak adlandırılır ve Delhi’de Memlükler dönemini kapatıp Halacîler sülalesini başlatır. "Kan dökmekten nefret eden bir hükümdarım; Müslümanların kanını dökerek tahtımı sağlamlaştırmak istemem." — Celaleddin Firuz Halacı'nın muhaliflerine karşı sergilediği af politikası üzerine sarf ettiği meşhur yaklaşımı. 3. Yumuşak Güç ve İç Politika Firuz Şah’ın yönetim anlayışı, dönemin sert ve acımasız Orta Çağ hükümdarlarından tamamen farklıydı. Yaşının verdiği olgunlukla tebaasına ve hatta düşmanlarına karşı son derece şefkatli yaklaştı: • Af Politikası: Tahta çıktığında Balaban taraftarlarının çıkardığı Melik Çehçu isyanını bastırdı. Ancak isyancıları cezalandırmak yerine onları affetti ve eski makamlarını iade etti. Bu durum saray bürokrasisinde hayretle karşılansa da onun adalet anlayışını pekiştirdi. • İstisnai İdam (Sidi Mevla Vakası): Genelde kimsenin canına kıymayan Sultan, tahtı ele geçirmek için büyük bir tarikat ağını kullanarak suikast planladığı iddia edilen sufi dervişi Sidi Mevla'yı istisnai olarak idam ettirmiştir. • Kültür ve Sanat Hamiliği: Dönemin en büyük şair ve tarihçilerinden Emir Hüsrev-i Dehlevi başta olmak üzere pek çok alim ve sanatçıyı sarayında ağırlamış, edebiyata ve bilime büyük değer vermiştir. 4. Moğol Tehlikesi ve "Yeni Müslümanlar" (1292) Celaleddin Firuz Halacı’nın en büyük askeri başarısı, 1292 yılında Hindistan’a devasa bir orduyla saldıran Moğolları bozguna uğratmasıdır. Moğollara ağır kayıplar verdirerek barış istemek zorunda bırakan Sultan, teslim olan ve İslamiyet'i kabul eden binlerce Moğol savaşçısını Delhi yakınlarına yerleştirmiştir. Tarihte bu topluluğa "Yeni Müslümanlar" adı verilmiş, onlara maaş bağlanarak orduya entegre edilmeleri sağlanmıştır. 5. Devagir Seferi ve Trajik Ölüm (1296) Sultan’ın en büyük hatası, ihtiraslı yeğeni ve aynı zamanda damadı olan Alaeddin Halacı’ya (Ali Gurşasp) aşırı güvenmesi oldu. Alaeddin, Sultan'dan habersiz olarak zengin Hindu krallığı Dekkan/Devagir üzerine başarılı bir sefer düzenlemiş ve muazzam bir ganimet elde etmişti. Sultan’a bu ganimetleri bizzat sunmak istediğini söyleyerek onu Kara (Manikpur) bölgesine davet etti. Yaşlı sultan, yeğeninin kötü niyetli olabileceğine dair çevresinden gelen tüm uyarılara kulak tıkadı ve silahsız bir şekilde nehir yoluyla buluşma noktasına gitti. 19 Temmuz 1296 günü nehir kıyısında yeğenine sarıldığı sırada, Alaeddin’in önceden hazırladığı suikastçılar tarafından kahpece kılıçtan geçirilerek şehit edildi. Celaleddin Firuz Halacı, 6 yıllık kısa saltanatında Hindistan'da adaleti, hoşgörüyü ve barışı hakim kılmaya çalışan bilge bir Türk hükümdarıydı. Onun iyi niyetini zafiyet olarak gören yeğeni Alaeddin Halacı, amcasının kesik başını mızrağa taktırıp ordunun önünde gezdirerek Delhi tahtını gasbetmiştir. Firuz Şah, Orta Çağ'ın acımasız siyasi ikliminde şefkati seçen ender liderlerden biri olarak tarihe geçmiş; kurduğu Halacîler Hanedanı ise onun ölümünden sonra Hindistan'ın çehresini değiştirecek büyük askeri fetihlere imza atmıştır.

ANMA BUGÜN 17 TEMMUZ (1961) TÜRK EDEBİYATININ ÖNEMLİ YAZARLARINDAN VASFİ MAHİR KOCATÜRK'ÜN ÖLÜM YIL DÖNÜMÜ RAHMETLE ANIYORUM.

ANMA: BUGÜN 17 TEMMUZ (1588) BÜYÜK MİMAR, DEHA; MİMAR SİNAN’IN ÖLÜMÜNÜN YIL DÖNÜMÜ. RAHMETLE ANIYORUM.